Een experimenteel vaccin tegen alvleesklierkanker wekte bij bijna alle deelnemers een sterke afweerreactie op. Toch verminderde het vaccin de kans op terugkeer van de ziekte niet aantoonbaar. De resultaten uit een fase 2-onderzoek zijn daarom veelbelovend, maar nog onvoldoende om de behandeling als werkzaam te beschouwen.

Onderzoekers testen een nieuw vaccin dat het afweersysteem moet helpen achtergebleven kankercellen op te sporen. Het middel, camupepimut, richt zich op veelvoorkomende veranderingen in het KRAS-gen. Die veranderingen komen voor bij ongeveer 90 procent van de mensen met het meest voorkomende type alvleesklierkanker.

Het gaat om pancreasductaal adenocarcinoom, afgekort PDAC. Deze vorm van kanker keert relatief vaak terug, zelfs nadat de tumor operatief is verwijderd en iemand chemotherapie heeft gekregen.

Het vaccin is bedoeld voor mensen die na hun behandeling op scans geen zichtbare kanker meer hebben. Kleine hoeveelheden kankercellen kunnen echter achterblijven en later opnieuw uitgroeien.

Gericht op KRAS-mutaties

Camupepimut bevat onderdelen die overeenkomen met zeven veelvoorkomende gemuteerde vormen van KRAS. Het vaccin brengt deze stoffen naar de lymfeklieren. Daar kunnen afweercellen leren de afwijkende KRAS-eiwitten op kankercellen te herkennen.

Een voordeel is dat het vaccin niet voor iedere patiënt afzonderlijk hoeft te worden gemaakt. Het kan in principe worden gebruikt bij iedereen met een van de zeven KRAS-mutaties waarop het middel is gericht.

Aan het fase 2-onderzoek namen 144 mensen deel met stadium 1 tot en met 3 alvleesklierkanker. Alle deelnemers hadden een tumor met een geschikte KRAS-mutatie en waren eerder geopereerd en behandeld volgens de gebruikelijke standaardzorg.

Bij aanvang van het onderzoek waren op scans geen tekenen van teruggekeerde kanker zichtbaar. De onderzoekers verdeelden de deelnemers willekeurig over twee groepen. Van hen kregen 96 het vaccin en 48 werden alleen gevolgd.

De belangrijkste uitkomst was de ziektevrije overleving: de tijd waarin iemand bleef leven zonder dat de kanker terugkeerde.

Sterke afweerreactie

Het vaccin bleek het afweersysteem zeer krachtig te activeren. Bij 89 van de 90 beoordeelde deelnemers, bijna 99 procent, ontstonden T-cellen die zich specifiek richtten tegen gemuteerd KRAS.

Bij 82 procent nam de activiteit van deze T-cellen bovendien met meer dan een factor negen toe. T-cellen spelen een belangrijke rol bij het opsporen en vernietigen van afwijkende cellen.

Toch leidde deze sterke afweerreactie niet tot een statistisch significant betere ziektevrije overleving.

De mediane ziektevrije overleving bedroeg 23,8 maanden in de vaccingroep en 21,2 maanden in de controlegroep. Het vooraf vastgestelde hoofddoel van het onderzoek werd daarmee niet gehaald.

Na zes maanden was 75,7 procent van de gevaccineerde deelnemers nog ziektevrij. In de controlegroep was dat 61,7 procent. Hoewel dit verschil mogelijk op een vroeg voordeel wijst, was ook deze uitkomst net niet statistisch significant.

Sommige patiënten mogelijk meer voordeel

Verdere analyses suggereren dat bepaalde groepen mogelijk wel meer voordeel hebben.

Zo leek het vaccin beter te werken bij mensen bij wie vóór behandeling geen circulerend tumor-DNA, ofwel ctDNA, werd aangetroffen. Dit zijn kleine stukjes DNA van kankercellen die in het bloed terechtkomen. De aanwezigheid ervan kan erop wijzen dat na behandeling nog kankercellen in het lichaam aanwezig zijn.

Daarnaast hadden mensen die na vaccinatie de sterkste T-celreactie ontwikkelden gemiddeld een langere ziektevrije periode. Deze verbanden moeten echter voorzichtig worden geïnterpreteerd. Ze behoorden niet allemaal tot de vooraf vastgestelde hoofdanalyse van het onderzoek.

Na correctie voor verschillende verschillen tussen deelnemers berekenden de onderzoekers een 53 procent lager risico op terugkeer van kanker of overlijden in de vaccingroep. Omdat deze analyse achteraf werd uitgevoerd, kan zij het negatieve resultaat van het belangrijkste onderzoeksdoel niet vervangen.

Het vaccin leek daarnaast relatief veilig. Ernstige bijwerkingen kwamen niet vaker voor dan in de controlegroep en niemand stopte vanwege een bijwerking die aan het vaccin werd toegeschreven.

De resultaten geven aanleiding tot verder onderzoek, mogelijk met langere vaccinatie of combinaties met andere vormen van immuuntherapie. Een groter fase 3-onderzoek moet duidelijk maken of het vaccin daadwerkelijk kan voorkomen dat alvleesklierkanker terugkeert.

Camupepimut veroorzaakt vrijwel altijd een meetbare afweerreactie tegen gemuteerd KRAS. Of dat zich ook vertaalt in minder terugkeer van alvleesklierkanker, moet nog blijken uit grotere vervolgonderzoeken.

Bron. DOI: 10.1038/s41591-026-04734-7. PMID: 42919966.