Mensen die door ploegendiensten slecht slapen of tijdens het werk extreem slaperig zijn, kunnen baat hebben bij verschillende behandelingen. Een nieuwe Amerikaanse richtlijn adviseert onder meer aangepaste blootstelling aan licht, dutjes, cafeïne, melatonine en in sommige gevallen medicijnen. Welke aanpak geschikt is, verschilt sterk per persoon.
Onregelmatige werktijden kunnen de biologische klok flink verstoren. Vooral nachtwerk kan ervoor zorgen dat iemand wakker moet blijven wanneer het lichaam juist op slaap is ingesteld. Omgekeerd lukt slapen overdag vaak niet goed. Wanneer deze klachten langdurig aanhouden, kan sprake zijn van een ploegendienststoornis.
De American Academy of Sleep Medicine (AASM) heeft nu een nieuwe richtlijn opgesteld voor de behandeling van deze slaapstoornis. De aanbevelingen zijn gebaseerd op een uitgebreid literatuuronderzoek en een analyse van eerder uitgevoerde onderzoeken.
Naar schatting heeft ongeveer 27 procent van de volwassenen die in ploegendienst werken kenmerken van een ploegendienststoornis. Mogelijke klachten zijn ernstige slaperigheid tijdens het werk, moeilijk in slaap vallen, vaak wakker worden en onvoldoende herstellende slaap.
Medicijnen tegen slaperigheid
Bij mensen die vooral moeite hebben om tijdens een nachtdienst wakker te blijven, noemt de AASM de medicijnen modafinil en armodafinil. Deze middelen stimuleren de waakzaamheid en kunnen 30 tot 60 minuten voor een nachtdienst worden ingenomen.
Van alle onderzochte behandelingen tegen slaperigheid is het bewijs voor deze middelen relatief sterk. Toch corrigeren ze de verstoorde biologische klok niet en vervangen ze voldoende slaap niet. Ook kunnen bijwerkingen optreden.
De richtlijn noemt daarnaast cafeïne, fel licht tijdens de nachtdienst en een gepland dutje vóór het werk. Een combinatie van een dutje en cafeïne kan eveneens helpen.
Cafeïne moet wel zorgvuldig worden gebruikt. Wordt het te laat tijdens de dienst ingenomen, dan kan het juist moeilijker worden om na het werk in slaap te vallen.
Ook het eetpatroon speelt mogelijk een rol. De AASM adviseert werknemers met overmatige slaperigheid tijdens een nachtdienst eerder een kleine snack te nemen of niet te eten dan een volledige maaltijd. Het bewijs hiervoor is echter beperkt.
Beter slapen na een nachtdienst
Andere werknemers hebben vooral moeite om na hun dienst te slapen. Voor hen kan cognitieve gedragstherapie voor slapeloosheid, ook wel CGT-I genoemd, een mogelijkheid zijn.
Daarnaast noemt de richtlijn melatonine. Dit hormoon speelt een belangrijke rol bij het regelen van het slaap-waakritme. Melatonine kan volgens de onderzoekers helpen bij het slapen overdag na een nachtdienst of bij het aanpassen van het slaapritme.
Ook medicijnen die de werking van melatonine nabootsen of middelen die het waaksysteem in de hersenen remmen, kunnen in sommige gevallen worden overwogen. Benzodiazepinen zoals triazolam worden juist afgeraden.
Bij slaapmiddelen blijft voorzichtigheid belangrijk. Een middel kan iemand weliswaar helpen slapen, maar na het ontwaken nog slaperigheid veroorzaken. Dat kan risico’s opleveren bij autorijden of werk waarbij concentratie noodzakelijk is.
Licht helpt de biologische klok
Fel licht kan worden ingezet om de biologische klok gedeeltelijk aan nachtwerk aan te passen. Vooral mensen die permanent nachtdiensten draaien kunnen hier mogelijk baat bij hebben.
Een combinatie van fel licht tijdens de nachtdienst, een vast slaaptijdstip overdag en het beperken van fel ochtendlicht kan de aanpassing ondersteunen.
Bij mensen met voortdurend wisselende diensten is zo’n verschuiving van de biologische klok veel moeilijker. Het steeds opnieuw aanpassen van het slaapritme is dan vaak niet praktisch. Bescherming van de beschikbare slaaptijd en bestrijding van klachten kan dan belangrijker zijn.
De onderzoekers benadrukken dat vrijwel alle aanbevelingen in de richtlijn voorwaardelijk zijn. Voor veel maatregelen is het wetenschappelijke bewijs nog beperkt. Er bestaat daarom geen standaardbehandeling die geschikt is voor iedere ploegendienstwerker.
Wie regelmatig extreem slaperig is tijdens een dienst of langdurig slecht slaapt door wisselende werktijden, kan deze klachten het beste met een arts bespreken. Daarbij kan worden gekeken naar het werkrooster, de slaaptijden en mogelijke andere slaapstoornissen.
De nieuwe richtlijn laat vooral zien dat ploegendienststoornis behandelbaar is, maar dat de beste aanpak moet worden afgestemd op klachten, werktijden en persoonlijke omstandigheden.
Bronnen:
10.1007/s44470-026-00084-w.
10.1007/s44470-026-00076-w.