Onderzoekers van Harvard ontdekten dat een tekort aan het metaal lithium in de hersenen een van de eerste stappen kan zijn richting de ziekte van Alzheimer. In muizen kon een nieuw lithium-middel geheugenverlies zelfs terugdraaien.
Een nieuwe blik op alzheimer
De ziekte van Alzheimer is de meest voorkomende vorm van dementie. Wereldwijd hebben tientallen miljoenen mensen ermee te maken. In de hersenen van patiënten hopen schadelijke eiwitten zich op: amyloïd-beta (dat klonten vormt, ook wel plaques genoemd) en tau (dat kluwens in zenuwcellen veroorzaakt, de zogenaamde neurofibrillaire tangles). Deze eiwitophopingen beschadigen zenuwcellen en leiden tot geheugenverlies en cognitieve achteruitgang. Alhoewel deze plaque theorie ook niet meer door iedereen wordt aangehangen.
Want wat blijkt. Sommige mensen hebben veel van zulke afwijkingen in hun hersenen, maar blijven geestelijk gezond. En nieuwe medicijnen die alleen amyloïd-beta aanpakken, hebben tot nu toe maar beperkt effect. Wetenschappers vragen zich al lang af wat de eerste vonk is die de ziekte echt in gang zet.
Een internationaal onderzoeksteam denkt nu een ontbrekende schakel te hebben gevonden: lithium.
Wat is lithium?
Lithium is een licht metaal dat van nature in ons milieu voorkomt, bijvoorbeeld in drinkwater en voedsel. In hoge doses wordt het al tientallen jaren gebruikt als medicijn bij bipolaire stoornis en zware depressie. Bij die doseringen kan het echter schadelijk zijn, vooral voor oudere mensen (denk aan schade aan nieren of schildklier). De meeste mensen kennen het vooral als ingrediënt voor batterijen in je telefoon of elektrische auto.
Het nieuwe onderzoek laat zien dat lithium in heel kleine hoeveelheden van nature in de hersenen voorkomt en daar een essentiële rol speelt. Het beschermt zenuwcellen en houdt de communicatie tussen hersencellen gezond.
Wat ontdekten de onderzoekers?
De onderzoekers analyseerden hersenweefsel van honderden mensen, afkomstig uit een grote donatiebank van het Rush Memory and Aging Project in Chicago. Daarin zaten hersenen van mensen die cognitief gezond waren, mensen met milde geheugenproblemen en mensen met vergevorderde alzheimer.
Uit de metingen bleek:
-
Gezonde hersenen bevatten duidelijke hoeveelheden lithium.
-
Bij mensen met milde geheugenklachten was het lithium al grotendeels verdwenen.
-
Bij alzheimerpatiënten waren de waarden nog lager.
Lithium leek dus een vroege indicator van het ziekteproces.
Vervolgens deden de onderzoekers proeven met muizen. Gezonde muizen kregen een lithiumarm dieet. Hun hersenen begonnen sneller te verouderen, met ontstekingen, verlies van zenuwverbindingen en geheugenproblemen. Bij muizen die al een aanleg voor alzheimer hadden, leidde lithiumtekort tot extra snelle vorming van plaques en kluwens van tau.
Belangrijk detail: amyloïd-beta, het schadelijke eiwit, bindt zich lithium. Het trekt lithium als het ware naar zich toe, waardoor er minder beschikbaar blijft voor de hersencellen.
Lithium als therapie?
Het onderzoeksteam testte daarna een aangepaste vorm van lithium: lithium orotaat. Dit is een verbinding die niet wordt vastgehouden door amyloïd-beta en daardoor beschikbaar blijft in de hersenen.
Resultaat bij muizen:
-
Amyloïd- en tau-afwijkingen namen af.
-
Hersencellen herstelden zich.
-
Geheugen en leervermogen kwamen terug, zelfs bij oudere dieren met vergevorderde ziekteverschijnselen.
De gebruikte dosering was extreem laag – een duizendste van de hoeveelheid die normaal bij psychiatrische patiënten wordt voorgeschreven. De muizen kregen dit middel bijna hun hele leven, zonder bijwerkingen.
Een nieuwe theorie
Volgens de onderzoekers kan lithiumtekort de eerste drijvende kracht zijn achter alzheimer. Amyloïdplaques zijn dan niet de uiteindelijke oorzaak, maar een gevolg én versterker: ze binden zich aan lithium, waardoor zenuwcellen kwetsbaarder worden. Dit zou kunnen verklaren waarom sommige mensen wel plaques hebben maar geen klachten: hun hersenen behouden voldoende lithium en daardoor bescherming.
Wat betekent dit voor mensen?
De bevindingen moeten nog worden bevestigd bij patiënten. Er zijn eerder kleine studies geweest waarin lithium werd getest bij alzheimer, maar daarbij werden hogere en mogelijk schadelijke doseringen gebruikt. Dat kan verklaren waarom de resultaten tegenvielen. De onderzoekers hopen nu klinische studies te starten met lithium orotaat of vergelijkbare verbindingen. Ook zouden bloedtesten voor lithium kunnen helpen om in een vroeg stadium vast te stellen wie risico loopt.
Toch waarschuwen de onderzoekers dat het te vroeg is om zelf met lithiumsupplementen te beginnen. Ongecontroleerde inname kan gevaarlijk zijn. Alleen gecontroleerd onderzoek kan aantonen of het middel veilig en effectief is bij mensen.
Als deze resultaten standhouden, zou het de manier waarop we naar alzheimer kijken fundamenteel veranderen. In plaats van symptomen bestrijden (amyloïd verwijderen of tau stabiliseren), zou de focus komen te liggen op het behouden van een natuurlijke beschermstof in de hersenen. Niet alleen wordt de schade beperkt maar ook hersteld aldus de onderzoekers van het lithiumonderzoek.
Toekomst
Wereldwijd stijgt het aantal mensen met dementie snel. Een behandeling die niet alleen de achteruitgang afremt, maar ook geheugenverlies herstelt, zou een enorme doorbraak zijn. De volgende stap is nu om in grotere, langdurige onderzoeken bij mensen te bevestigen dat lage doses lithium veilig zijn en daadwerkelijk helpen.
Bron:harvard.edu