Een nieuw soort kankerbehandeling blijkt veilig én effectief in een eerste proef bij mensen. Het middel, dat direct in de tumor wordt gespoten, hielp bij zes van de twaalf patiënten, waarvan twee mensen volledig kankervrij raakten.
Onderzoekers in de Verenigde Staten en Europa testten een speciaal ontworpen antilichaam, 2141-V11 genoemd. Een antilichaam is een eiwit dat normaal door ons lichaam wordt gemaakt om virussen of bacteriën aan te pakken. Wetenschappers kunnen zulke eiwitten ook kunstmatig maken en aanpassen, zodat ze het afweersysteem stimuleren om kankercellen te herkennen en te vernietigen.
Het nieuwe antilichaam richt zich op CD40, een soort “aan-knop” op bepaalde afweercellen. Wanneer CD40 geactiveerd wordt, gaan deze cellen andere immuuncellen – vooral T-cellen – aan het werk zetten. Die T-cellen zijn de soldaten die kankercellen daadwerkelijk kunnen aanvallen.
Eerdere pogingen met CD40-antilichamen mislukten, omdat ze ernstige bijwerkingen veroorzaakten, zoals heftige ontstekingen en schade aan lever en bloedplaatjes. De nieuwe versie 2141-V11 is slim aangepast en wordt het in de tumor zelf geïnjecteerd, in plaats van in de bloedbaan. Hierdoor blijven de cellen direct waar ze moeten zijn in plaats van door het hele lichaam.
Opzet studie
De studie was een fase 1-onderzoek, bedoeld om veiligheid en een eerste indruk van effectiviteit te testen. Twaalf patiënten deden mee tussen 2020 en 2022. Zij hadden allemaal uitgezaaide kanker die niet meer reageerde op bestaande behandelingen.
-
7 patiënten hadden borstkanker
-
3 patiënten melanoom (een agressieve vorm van huidkanker)
-
2 patiënten niercelkanker
De deelnemers hadden gemiddeld al vijf eerdere behandelingen gehad. Het nieuwe middel werd één keer per drie weken in een zichtbare of voelbare tumor gespoten. Er werden vier verschillende doseringen getest, oplopend tot 10 milligram per keer.
Milde klachten, geen ernstige schade
Het middel bleek opvallend goed te verdragen. Acht van de twaalf patiënten kregen lichte bijwerkingen, zoals kortdurende koorts, rillingen of roodheid rond de injectieplek. Ernstige bijwerkingen zoals leverschade of sterke daling van bloedplaatjes – problemen die bij eerdere middelen voorkwamen – traden niet op. Er werd geen maximale veilige dosis bereikt, wat betekent dat de behandeling in principe nog hoger gedoseerd zou kunnen worden.
Tumoren krimpen, soms volledig
Bij zes van de twaalf patiënten krompen de tumoren. Het meest spectaculair waren twee vrouwen:
-
Een 89-jarige vrouw met melanoom. Zij kreeg het middel in één tumor in haar been gespoten. Binnen enkele maanden verdwenen ook andere uitzaaiingen in haar voet. Ze bleef bijna tweeënhalf jaar kankervrij.
-
Een 67-jarige vrouw met borstkanker. Zij had uitzaaiingen in huid, lymfeklieren en lever. Na enkele behandelingen verdwenen zowel de behandelde als onbehandelde tumoren. Ook de afwijkingen in haar lever waren niet meer zichtbaar. Na ruim zeven maanden kwam de ziekte wel terug.
Dit wijst erop dat het middel niet alleen lokaal werkt, maar ook het hele afweersysteem triggert om andere kankercellen in het lichaam aan te vallen. Zo’n effect heet een abscopaal effect – een term uit de radiotherapie, waar soms ook bestraling van één plek leidt tot krimp van uitzaaiingen elders.
Beperkingen van de studie
-
Het onderzoek was klein: slechts 12 patiënten.
-
Er is nog geen duidelijkheid over de beste dosis.
-
Het is onduidelijk bij welke kankersoorten het middel het meest kansrijk is.
-
Niet alle patiënten reageerden: bij de helft groeide de kanker gewoon door.
Daarom zijn grotere vervolgstudies nodig. Inmiddels lopen er meerdere fase 2-onderzoeken, onder andere bij blaaskanker, hersentumoren en prostaatkanker.
Wat betekent dit voor patiënten?
Voorlopig verandert er nog niets in de dagelijkse praktijk: dit is nog een zeer vroege fase van onderzoek. Maar het feit dat zwaar voorbehandelde patiënten met uitgezaaide kanker soms langdurig ziektevrij werden, is veelbelovend. Als vervolgonderzoek de resultaten bevestigt, kan deze nieuwe therapie worden toegevoegd aan het behandelplan bij immunotherapie. Mogelijk in combinatie met bestaande middelen, of juist bij patiënten die daar niet op reageren.
CAR T celtherapie: de mogelijke doorbraak in de behandeling van kanker