Een groot MRI-onderzoek toont aan dat een verstoord ‘glymfatisch systeem’ — het hersenspoelsysteem dat afvalstoffen afvoert tijdens de slaap — het risico op dementie vergroot. Betere slaap en een gezonde bloedsomloop kunnen mogelijk bescherming bieden.
Het menselijk brein beschikt over een ingenieus reinigingssysteem dat vooral ’s nachts actief is: het zogenoemde glymfatische systeem. Dit netwerk van hersenvochtstromen verwijdert afvalstoffen, waaronder giftige eiwitten zoals amyloïd en tau, die betrokken zijn bij de ziekte van Alzheimer. Nieuw onderzoek bevestigt dat een verstoorde werking van dit systeem samenhangt met een hoger risico op dementie. Dit systeem is het meest actief tijdens onze diepe slaap. Tijdens je diepe slaap staan de hersencellen iets verder uit elkaar waardoor het hersenvocht er makkelijker door kan stromen. Het hersenvocht spoelt als het ware de schadelijke stoffen weg.
Het onderzoek, gepubliceerd in Alzheimer’s & Dementia: The Journal of the Alzheimer’s Association, onderzocht MRI-scans van ruim 45.000 volwassenen uit de Groot-Britannië. Met behulp van kunstmatige intelligentie berekenden de onderzoekers drie biomarkers die de efficiëntie van het glymfatisch systeem weerspiegelen. Deze drie meetpunten voorspelden de kans op het ontwikkelen van dementie in de daaropvolgende tien jaar.
Drie signalen van verstoorde hersenspoeling
De eerste biomarker, BOLD-CSF-koppeling, geeft weer hoe sterk de hersenactiviteit synchroon loopt met de stroming van hersenvocht (cerebrospinale vloeistof). Een lage koppeling bleek samen te gaan met een verhoogd risico op dementie. De tweede maat, DTI-ALPS, beschrijft hoe soepel watermoleculen bewegen door de perivasculaire ruimten; dat zijn kleine kanaaltjes langs bloedvaten die het hersenvocht vervoeren. Een hogere DTI-ALPS-waarde duidde juist op een gezonder spoelsysteem en minder kans op dementie. De derde biomarker was de grootte van het choroïd plexus, het weefsel dat hersenvocht produceert. Een vergrote plexus bleek ongunstig.
Tijdens een gemiddelde opvolgperiode van 5,3 jaar ontwikkelden 133 deelnemers dementie. Personen met slechtere glymfatische scores hadden vaker hart- en vaatziekten zoals hoge bloeddruk, diabetes en aderverkalking. Deze aandoeningen verlagen de elasticiteit van de bloedvaten en verminderen de pulsaties die het hersenvocht voortstuwen, wat de afvalafvoer belemmert.
Slaap en hartgezondheid als sleutel
Het onderzoek benadrukt dat zowel slaapkwaliteit als hartgezondheid van invloed zijn op de reinigingsfunctie van de hersenen. Tijdens diepe slaap neemt de glymfatische activiteit sterk toe, terwijl alcoholgebruik, slecht gereguleerde diabetes of hoge bloeddruk het systeem juist onderdrukken. Volgens de onderzoekers kan het verbeteren van slaappatronen, het verlagen van bloeddruk en het bevorderen van vaatgezondheid de hersenspoeling stimuleren. Daardoor kunnen afvalstoffen beter worden verwijderd en neemt mogelijk het risico op cognitieve achteruitgang af.
De drie MRI-biomarkers zouden in de toekomst kunnen dienen als vroege, niet-invasieve aanwijzingen voor een verhoogd dementierisico, nog vóórdat geheugenklachten zichtbaar worden. Daarmee kunnen artsen tijdig preventieve maatregelen adviseren, van slaapoptimalisatie tot cardiovasculaire behandeling.
Een gezonde leefstijl, regelmatige lichaamsbeweging en voldoende diepe slaap blijken dus niet alleen goed voor het hart, maar ook voor het brein.