Je koopt DEET om van muggen verlost te zijn. Althans dat is de algemene opvatting van DEET. Maar muggen blijken slimmer en flexibeler dan vaak wordt gedacht. Een nieuwe studie laat zien dat de gelekoortsmug de geur van DEET kan leren koppelen aan voedsel.
DEET is een van de bekendste middelen om muggen op afstand te houden. Het middel blijft volgens de onderzoekers zeer effectief, maar hun bevindingen laten zien dat goed en regelmatig smeren belangrijk kan zijn.
De studie richtte zich op de mug Aedes aegypti, beter bekend als de gelekoortsmug. Deze soort kan ziekten overbrengen zoals dengue, gele koorts, zika en chikungunya. De mug komt vooral voor in warme en vochtige gebieden. Juist daar is bescherming tegen muggenbeten belangrijk, omdat sommige ziekten ernstige gevolgen kunnen hebben.
DEET wordt wereldwijd al lange tijd gebruikt als afweermiddel. Het zit in sprays, lotions en andere middelen tegen insecten. Het werkt waarschijnlijk doordat het de zintuigen van muggen verstoort. Daardoor kunnen zij mensen minder goed vinden of vinden ze de geur minder aantrekkelijk. Gezondheidsdeskundigen beschouwen DEET als veilig en werkzaam wanneer mensen het gebruiken volgens de aanwijzingen op de verpakking.
Toch laat het nieuwe onderzoek zien dat muggen hun gedrag kunnen aanpassen. De onderzoekers gebruikten een leerproef waarbij muggen herhaaldelijk een geur koppelden aan een beloning. Dat lijkt op de bekende proef van Ivan Pavlov, waarbij dieren leren dat een bepaald signaal iets voorspelt. In dit geval kregen muggen de geur van DEET aangeboden terwijl zij konden eten.
De muggen zaten achter gaas, met een warme bloedbron in de buurt. Zodra de insecten begonnen te voeden, voegden de onderzoekers de geur van DEET toe. Na vier herhalingen reageerde meer dan 60 procent van de getrainde muggen later op DEET alsof de geur een kans op voedsel betekende. Zij probeerden te voeden wanneer alleen de geur van DEET aanwezig was.
Daarna keken de onderzoekers of dit geleerde gedrag ook invloed had op de voorkeur van de muggen. De insecten kregen de keuze tussen twee menselijke handen. Eén hand was onbehandeld, de andere was behandeld met DEET in een normale concentratie. Muggen die niet waren getraind, meden de behandelde hand. Getrainde muggen vlogen er juist naartoe.
Volgens de onderzoekers betekent dit niet dat mensen moeten stoppen met DEET. Integendeel: het middel blijft een van de beste manieren om muggen op afstand te houden. De uitkomst wijst er vooral op dat de hoeveelheid werkzame stof op de huid belangrijk is. Als DEET na verloop van tijd vervaagt en een mug toch kan steken, kan het dier de geur mogelijk koppelen aan een geslaagde maaltijd.
Daarom kan opnieuw aanbrengen belangrijk zijn. Wie één keer veel smeert en daarna uren wacht, is mogelijk minder goed beschermd dan iemand die het middel volgens de gebruiksaanwijzing opnieuw aanbrengt. Dat geldt vooral in gebieden waar muggen ziekten kunnen overdragen. Ook kleding die met afweermiddel is behandeld, kan na verloop van tijd minder bescherming bieden als de hoeveelheid werkzame stof afneemt.
De onderzoekers benadrukken dat de situatie in het laboratorium bijzonder was. De muggen werden bewust getraind om de geur van DEET te koppelen aan voedsel. In het dagelijks leven zal dat waarschijnlijk niet vaak gebeuren. Toch laat de studie zien dat muggen kunnen leren van ervaring en dat hun reactie op geuren niet altijd vastligt.
De bevindingen passen bij eerder onderzoek waaruit blijkt dat muggen mensen herkennen aan geur, warmte en andere signalen. Ze kunnen ook leren welke gastheer aantrekkelijk is en welke juist gevaar oplevert. Dat maakt de bestrijding van muggen ingewikkelder, maar ook gerichter.
De studie onderstreept vooral dat muggen geen simpele plaaginsecten zijn. Ze kunnen leren, onthouden en hun gedrag aanpassen. Meer kennis daarover kan helpen om betere middelen te ontwikkelen en mensen beter te beschermen tegen muggenbeten en de ziekten die daarbij horen.