Een HEPA-luchtfilter in huis kan bepaalde denkfuncties bij volwassenen vanaf 40 jaar mogelijk verbeteren. In een kleine Amerikaanse studie presteerden deelnemers na een maand met gefilterde binnenlucht beter op taken voor mentale flexibiliteit en uitvoerende functies. Bij jongere volwassenen werd dit voordeel niet gevonden.
De onderzoekers volgden 119 volwassenen van 30 tot 74 jaar die woonden in een gebied met veel luchtvervuiling door verkeer. Iedere deelnemer gebruikte thuis zowel een werkend HEPA-luchtfilter als een nepapparaat. Beide perioden duurden ongeveer een maand.
Bij deelnemers van 40 jaar en ouder verbeterde de score op bepaalde cognitieve tests met ongeveer 12 procent tijdens het gebruik van het werkende filter. Het ging vooral om uitvoerende functies en mentale flexibiliteit. Die vaardigheden zijn nodig om bijvoorbeeld te plannen, de aandacht te sturen en snel tussen verschillende taken te wisselen.
De resultaten verschenen in 2026 in het wetenschappelijke tijdschrift Scientific Reports. Het onderzoek suggereert dat het verminderen van luchtvervuiling binnenshuis al op relatief korte termijn invloed kan hebben op bepaalde hersenfuncties. De studie bewijst echter niet dat een HEPA-filter dementie of langdurige cognitieve achteruitgang voorkomt.
HEPA staat voor high-efficiency particulate air. Het is een fijnmazig filter dat zeer kleine zwevende deeltjes uit de lucht kan verwijderen. Daaronder valt een deel van het fijnstof dat bijvoorbeeld afkomstig is van verkeer, verbranding en andere bronnen van luchtverontreiniging.
De opzet van het onderzoek maakt een directe vergelijking mogelijk. Dezelfde deelnemers kregen achtereenvolgens een werkend en een niet-werkend luchtfilter. Daardoor fungeerde iedere deelnemer deels als zijn eigen controlegroep. De volgorde waarin zij beide apparaten gebruikten, werd willekeurig bepaald.
Na iedere onderzoeksperiode maakten de deelnemers verschillende computertests. Daarmee beoordeelden de onderzoekers onder meer het geheugen, de snelheid waarmee informatie wordt verwerkt, mentale flexibiliteit en uitvoerende functies.
Vooral leeftijd bleek belangrijk. Bij de volledige onderzoeksgroep vonden de onderzoekers geen duidelijke algemene verbetering van het cognitief functioneren. Toen zij naar leeftijd keken, zagen zij bij mensen vanaf 40 jaar wel betere prestaties op enkele onderdelen. Dat betekent dat het gevonden voordeel niet zonder meer voor iedereen geldt.
Een mogelijke verklaring ligt bij de effecten van luchtverontreiniging op hersenen en bloedvaten. Fijnstof kan diep in de longen terechtkomen. Zeer kleine deeltjes en de ontstekingsreacties die ze veroorzaken, kunnen vervolgens verschillende delen van het lichaam beïnvloeden. Langdurige blootstelling aan luchtverontreiniging wordt in eerder onderzoek in verband gebracht met onder meer hart- en vaatziekten en een slechtere gezondheid van de hersenen.
De Wereldgezondheidsorganisatie beschouwt luchtverontreiniging als een belangrijke bedreiging voor de volksgezondheid. Vooral fijnstof met een doorsnede kleiner dan 2,5 micrometer, PM2,5 genoemd, kan schadelijk zijn. Door de geringe afmetingen kunnen deze deeltjes diep in de luchtwegen doordringen.
Een HEPA-filter kan de hoeveelheid zwevende deeltjes binnenshuis verminderen. Dat maakt luchtzuivering een interessante manier om persoonlijke blootstelling te beperken, vooral op plaatsen waar buitenlucht sterk door verkeer wordt vervuild. Een luchtfilter verwijdert echter niet automatisch alle schadelijke stoffen uit de lucht. Gassen en sommige zeer kleine chemische verbindingen vragen bijvoorbeeld om andere filtertechnieken.
De onderzoekers benadrukken bovendien dat hun studie klein en kortdurend was. De deelnemers gebruikten ieder filter ongeveer een maand. Daardoor is nog onbekend of de gemeten verbetering maanden of jaren aanhoudt. Ook kan uit het onderzoek niet worden afgeleid of luchtfilters uiteindelijk het risico op dementie verlagen.
Grotere en langdurige studies moeten daarom uitwijzen of schonere binnenlucht daadwerkelijk bijdraagt aan het behoud van cognitieve functies tijdens het ouder worden. Daarbij is het belangrijk om verschillende leeftijden, woonomgevingen en niveaus van luchtverontreiniging te onderzoeken.
De resultaten wijzen er voorlopig op dat schonere binnenlucht mogelijk meer doet dan alleen longen en hart beschermen. Wie veel aan luchtverontreiniging wordt blootgesteld, kan de luchtkwaliteit thuis verbeteren met goede ventilatie en geschikte filtering, zonder dit als bewezen middel tegen cognitieve achteruitgang te beschouwen.