Oogaandoeningen zoals maculadegeneratie, glaucoom en netvliesloslating komen veel voor, vooral bij ouderen. Apotheker Han Siem bespreekt welke voedingsstoffen de ooggezondheid kunnen ondersteunen vanuit wetenschappelijk onderzoek.

Door: Han Siem

Het oog is een complex en kwetsbaar orgaan dat dagelijks wordt blootgesteld aan invloeden van buitenaf, zoals ultraviolette straling, oxidatieve stress en verouderingsprocessen. Dit maakt het vatbaar voor diverse oogaandoeningen, waaronder leeftijdsgebonden maculadegeneratie (LMD), glaucoom, netvliesloslating en oogmigraine.

Hoewel medische interventies zoals laserchirurgie, injecties of oogdruppels onmisbaar zijn in de behandeling van ernstige oogziekten, is er de laatste jaren steeds meer wetenschappelijk bewijs dat bepaalde voedingssupplementen een ondersteunende of preventieve rol kunnen spelen bij het behoud van gezonde ogen.

Maculadegeneratie en carotenoïden

Leeftijdsgebonden maculadegeneratie (LMD) is een van de meest voorkomende oorzaken van ernstig gezichtsverlies bij mensen boven de vijftig jaar. De aandoening tast de macula aan, het centrale deel van het netvlies dat verantwoordelijk is voor het scherpe zien.

Er worden twee vormen onderscheiden: droge en natte LMD. De droge variant, goed voor 85 tot 90% van de gevallen, ontwikkelt zich langzaam door de ophoping van extracellulaire afvalstoffen, ook wel drusen genoemd. De natte, exsudatieve vorm verloopt sneller en wordt veroorzaakt door abnormale bloedvaten die lekken onder het netvlies.

Dit kan leiden tot littekenvorming en ernstig zichtverlies. De Age-Related Eye Disease Study (AREDS) uit 2001 toonde de volgende risicofactoren aan: roken, leeftijd, genetische aanleg en voedingstekorten – met name van carotenoïden zoals luteïne en het mineraal zink.¹

De behandeling van natte LMD bestaat doorgaans uit intravitreale injecties met anti-VEGF-middelen, die de groei van lekkende bloedvaatjes onderdrukken. Intravitreale injecties worden direct in het glasachtig lichaam (vitreum) van het oog toegediend.

Deze methode wordt meestal ingezet om medicijnen, zoals anti-VEGF (zoals Lucentis, Eylea of Avastin) rechtstreeks aan het netvlies en de macula toe te dienen. Deze medicijnen remmen de groei van abnormale bloedvaten in het oog.

Voor droge LMD is er momenteel geen genezende behandeling beschikbaar. De nadruk ligt daarom op het vertragen van de progressie via leefstijlinterventies en voedingsaanvullingen. Er is overtuigend bewijs dat bepaalde nutriënten de achteruitgang van het gezichtsvermogen bij LMD kunnen remmen.

Carotenoïden beschermen het netvlies tegen blauw licht

Carotenoïden zijn natuurlijke pigmenten in planten, algen, bacteriën en schimmels. Ze geven veel groenten en fruit hun heldere kleuren en vervullen belangrijke functies, zowel voor planten als voor de gezondheid van de mens. Voorbeelden zijn betacaroteen, lutheïne en zeaxanthine.

Betacaroteen komt veel voor in wortels en wordt in het lichaam omgezet in vitamine A. Luteïne en zeaxanthine bevinden zich van nature in het netvlies. Ze filteren schadelijk blauw licht en werken antioxidatief.

De AREDS2-studie uit 2013 toonde aan dat suppletie met 10 mg luteïne en 2 mg zeaxanthine per dag het risico op progressie naar gevorderde LMD met 18% verlaagt, vooral bij personen met een lage inname via voeding.²

Ook een meta-analyse bevestigde dat deze supplementen de dichtheid van het maculapigment verhogen, wat de gevoeligheid voor lichtschade vermindert.³ Een dagelijkse inname van 10 tot 20 mg luteïne en 2 tot 4 mg zeaxanthine via supplementen of via groenten zoals spinazie en boerenkool wordt als optimaal beschouwd.

Tekst gaat verder onder de foto.

Omega-3, zink en vitamine A

Andere veel belovende stoffen voor de ogen zijn omega-3-vetzuren, met name eicosapentaeenzuur (EPA) en docosahexaeenzuur (DHA). Hoewel de AREDS2-substudie geen significant extra voordeel vond van omega 3-suppletie bovenop het standaard luteïne/zeaxanthine-regime, wordt een basale inname van 500 tot 2000 mg EPA/DHA per dag aanbevolen ter ondersteuning van de algehele ooggezondheid.⁴

Waarom zijn DHA en EPA belangrijk voor het oog? DHA is een belangrijk structureel vetzuur in het netvlies. Het ondersteunt de celmembranen van fotoreceptorcellen. EPA werkt ontstekingsremmend en draagt indirect bij aan de gezondheid van het netvlies. Een tekort aan DHA wordt in verband gebracht met droge ogen en LMD.

Omega-3-vetzuren zijn beschikbaar uit zowel plantaardige als dierlijke (met name vette vis) bronnen. Maar wat is beter voor het oog? Dierlijke bronnen, zoals zalm, makreel, haring, leveren direct bruikbare vormen van EPA en DHA.

Plantaardige bronnen daarentegen, zoals lijnzaad, chiazaad, walnoten, bevatten ALA (alfa-linoleenzuur), een omega-3-vetzuur dat het lichaam slechts in zeer beperkte mate – vaak minder dan 5% – kan omzetten in EPA en DHA.

Daarom worden dierlijke bronnen als effectiever beschouwd voor ooggezondheid dan plantaardige, tenzij men kiest voor plantaardige supplementen met algenolie, die wél direct DHA leveren.

Omega-3-vetzuren zijn essentieel voor het netvlies

Een studie gepubliceerd in Nutrients toonde aan dat de biologische opneembaarheid van EPA en DHA uit visolie hoger is dan uit plantaardige bronnen.⁵ Een andere studie vergeleek de effecten van visolie en lijnzaadolie op ontstekingsmarkers en vond dat visolie effectiever was in het verlagen van ontstekingsniveaus.⁶

Zink is een belangrijk spoorelement dat fungeert als cofactor voor meerdere enzymatische processen in het netvlies. De oorspronkelijke AREDS-studie uit 2001 liet zien dat suppletie met 80 mg zinkoxide, gecombineerd met 2 mg koper ter preventie van kopertekort, de progressie van LMD met 25% kon vertragen.¹

Omdat langdurige inname van hoge doses zink het risico op kopertekort verhoogt, is suppletie met beide mineralen noodzakelijk.

Vitamine A en zijn voorloper bètacaroteen werden lange tijd beschouwd als essentieel voor het gezichtsvermogen. Aangezien bètacaroteen het risico op longkanker verhoogt bij rokers, werd het in de AREDS2-studie vervangen door luteïne en zeaxanthine, die veiliger en effectiever bleken te zijn.²

Tekst gaat verder onder de foto.

Suppletie bij glaucoom

Glaucoom is een veelvoorkomende oogaandoening, waarbij schade ontstaat aan de oogzenuw. Dit gebeurt vaak als gevolg van verhoogde intraoculaire druk, al komt glaucoom ook voor bij een normale oogdruk. De behandeling is meestal gericht op het verlagen van de oogdruk met medicijnen zoals prostaglandine-analogen of met chirurgische ingrepen zoals trabeculectomie.

Ook bij glaucoom zijn voedingssupplementen onderzocht. Ginkgo biloba, een extract uit de bladeren van de Japanse tempelboom, verbetert de doorbloeding van de oogzenuw en heeft antioxidatieve eigenschappen. Een studie uit 2012 toonde aan dat suppletie met 120 mg per dag gedurende vier weken leidde tot verbetering van het visuele veld bij patiënten met normaalspanningsglaucoom.⁷

Er moet echter rekening worden gehouden met interacties: ginkgo biloba kan het risico op bloedingen verhogen bij gebruik in combinatie met bloedverdunners zoals acenocoumarol of fenprocoumon.

Ook magnesium blijkt een gunstig effect te hebben bij glaucoom. Het mineraal ontspant de bloedvaten en vermindert de intraoculaire druk. In dezelfde studie leidde een dosis van 300 mg magnesium per dag tot een gemiddelde daling van 2.5 mmHg in de oogdruk.⁷

Aanvullend wijzen dierstudies erop dat antioxidanten zoals vitamine C en E oxidatieve schade aan het trabeculaire netwerk kunnen beperken, waardoor de afvoer van oogvocht verbetert.⁸

Netvliesloslating en oogmigraine

Netvliesloslating is een acute aandoening waarbij het netvlies loskomt van het onderliggende vaatvlies, meestal als gevolg van een scheur. De aandoening komt vaker voor bij mensen met hoge bijziendheid of na een trauma. Chirurgische ingrepen zoals vitrectomie of pneumatische retinopexie zijn doorgaans noodzakelijk.

Bij glaucoom zijn antioxidanten van belang

Pneumatische retinopexie is een relatief minimaal invasieve ingreep waarbij een gasbel in het oog wordt gebracht om het netvlies weer tegen het vaatvlies aan te drukken. Deze techniek is alleen geschikt bij een beperkte loslating aan de bovenkant van het netvlies, met één of enkele scheuren. Er blijft een risico bestaan dat het netvlies opnieuw loslaat als dit niet goed vastgroeit.

Hoewel voedingssupplementen geen directe behandeling vormen, wijzen dierstudies erop dat omega-3-vetzuren de schade na netvliesloslating kunnen beperken.

Oogmigraine is een neurovasculaire aandoening waarbij tijdelijke visuele stoornissen optreden, vaak voorafgaand aan hoofdpijn.

Magnesium blijkt hierin een een bewezen preventieve rol te spelen: een dosering van 600 mg per dag leidde in een RCT tot een vermindering van het aantal aanvallen met 41%.⁹ Ook riboflavine (vitamine B2) blijkt effectief. In een andere studie werd bij een dagelijkse dosis van 400 mg een halvering van het aantal migraineaanvallen vastgesteld na drie maanden suppletie.¹⁰

Veilige dosering

Supplementen kunnen interacties aangaan met geneesmiddelen of bijwerkingen veroorzaken. Zo kan, als eerder gemeld, ginkgo biloba de werking van bloedverdunners versterken, wat het risico op bloedingen verhoogt. Hoge doses zink verhogen de kans op kopertekort: daarom is het noodzakelijk om zink altijd te combineren met koper.

Voor veilig gebruik gelden per nutriënt de volgende aanbevolen doseringen:

• Omega-3 vetzuren: 1000 tot 2000 mg EPA/DHA per dag
• Zink: tot maximaal 80 mg per dag, gecombineerd met koper
• Magnesium: tot 600 mg per dag
• Luteïne: 10 tot 20 mg per dag
• Zeaxanthine: 2 tot 4 mg per dag

Raadpleeg bij bestaande aandoeningen of medicijngebruik een gespecialiseerde apotheker of arts om ongewenste interacties te voorkomen.

Tot slot

Voedingssupplementen zijn geen vervanging voor medische behandelingen bij oogaandoeningen, maar kunnen in veel gevallen wel een waardevolle aanvulling zijn. Met name luteïne, omega-3-vetzuren, zink en magnesium beschikken over een sterke wetenschappelijke onderbouwing.

Het oog verdient net zo veel aandacht als elk ander vitaal orgaan – en preventie begint vaak met wat er op ons bord ligt. ●

1. doi.org/10.1001/archopht.119.10.1417.
2. doi.org/10.3410/f.718007638.793478653.
3. doi.org/10.1016/j.ophtha.2012.06.014.
4. doi.org/10.1001/archopht.126.9.1274.
5. doi.org/10.3390/nu10111662.
6. doi.org/10.3945/jn.111.142240.
7. doi.org/10.1089/jmf.2012.2241.
8. doi.org/10.1016/0014-4827(90)90117-s.
9. doi.org/10.1046/j.1468-2982.1996.1604257.
10. doi.org/10.1212/wnl.50.2.466.

Lees je lijf: De spiegel van je ziel

Natuurlijke behandelingen tegen droge ogen

De ogen