08-03-2024

Testosteron Talk

Mannen hebben ook een hormoonbalans

Als het in de media over hormonen gaat, dan heeft dit meestal betrekking op vrouwen. Soms lijkt het daardoor bijna alsof mannen geen hormonen hebben. De doorsnee man heeft het er in elk geval zelden over, sportschoolfanaten buiten beschouwing gelaten. Want welke man bespreekt openlijk erectieproblemen, prostaatklachten of verminderde vruchtbaarheid door een tekort aan testosteron?

Er rust nog steeds een flinke taboe op het onderwerp mannen en hormonen en dat is jammer. Veel mannen weten hierdoor niet goed hoe belangrijk de hormonale balans is en wat zij zelf kunnen doen om hormonale klachten te verminderen of in de toekomst te voorkomen.

Als mannen ouderdomsklachten hebben die moeilijk zijn terug te draaien, is bijvoorbeeld niet altijd duidelijk of het om door leeftijd verergerd testosterontekort gaat. In dat geval zou het toedienen van een toefje testosteron door middel van hormonale therapie de klachten als sneeuw voor de zon kunnen laten verdwijnen.

In de Verenigde Staten is toediening van een androgel om jeugdigere testosteronwaarden terug te brengen aan de orde van de dag bij mannen boven de 50 jaar. In Nederland zijn artsen hier terughoudender mee.

Het toedienen van bio-identiek testosteron, dat dezelfde chemische samenstelling heeft als testosteron dat door het eigen lichaam wordt aangemaakt, is dan ook niet helemaal zonder risico’s.

Anabole steroïden

Toediening via transdermale gel gaat niet erg precies. Het risico op overdosering is daardoor aanwezig. Overdosering kan de eigen aanmaak van testosteron remmen en zelfs tot atrofie van de teelballen leiden. Ook zijn er contra-indicaties bekend, zoals prostaatproblemen.

Toch komt het gros van de negatieve verhalen niet vanuit bio-identieke testosterontherapie, maar vanuit sportdoping – met anabole steroïden. Anabole steroïden zijn echter chemisch aangepast en worden in veel hogere doseringen gebruikt. Deze twee vormen zijn dus niet helemaal vergelijkbaar.

Het kind daarom maar meteen met het badwater weggooien is jammer, want voor mannen die echt laag in hun testosteronwaarde zitten, kan het erg gezond zijn om bio-identiek testosteron toe te dienen. Gelukkig is er meer mogelijk dan hormonale therapie. Voeding en leefstijl zijn namelijk ontzettend van invloed. Gedragsverandering op deze onderdelen kan tot prachtige hormonale resultaten leiden.

Meer dan testosteron

Als het over mannen en hormonen gaat, zal het vrijwel altijd gaan over testosteron. Dit is eigenlijk een beetje vreemd. Mannen hebben bijna net zoveel hormonen als vrouwen. De geslachtshormonen worden echter in andere verhoudingen aangemaakt en er is uiteraard geen sprake van een maandelijkse cyclus, zwangerschap en overgang. Maar ook mannen kunnen last hebben van een trage schildklier, insulineresistentie of slaapproblemen door melatoninetekort.

Daarnaast is er natuurlijk de bekende penopauze. Anders dan bij de vrouwelijke menopauze gaat het hierbij niet om één specifiek en onomkeerbaar midlife-moment, maar om een gestaag verminderende werking van testosteron bij het ouder worden. Mannen merken die vermindering niet altijd goed omdat zij hier langzaam aan wennen.

Daardoor wordt vaak pas aan de bel getrokken als de klachten de levenskwaliteit al duidelijk hebben verminderd, terwijl dit misschien te voorkomen was geweest of eerder verholpen had kunnen worden. Betere voorlichting over de invloed van hormonen is ook voor mannen van belang.

Gedragsverandering kan tot prachtige resultaten leiden

Levenselixer van de man

Voor een man is een goede testosteronwerking cruciaal om zich lekker te kunnen voelen en staat niet voor niets te boek als levenselixer. Algemeen bekend is dat testosteron belangrijk is voor spieren en de seksdrive, maar testosteron doet veel meer.

Op hersenniveau heeft het bijvoorbeeld ook een belangrijke invloed. Het zorgt ervoor dat een man zich opgewekt en daadkrachtig voelt, terwijl een tekort depressief en angstig kan maken. Ook is testosteron van belang voor hart en bloedvaten.

Om erachter te komen of je als man te weinig testosteronwerking hebt, is het allereerst van belang om de symptomen van een tekort te checken. Als je moeizaam herstelt van inspanning, spiermassa verliest, in verhouding meer vet op de buik krijgt, weinig seksuele lust ervaart, weinig durf en daadkracht hebt en vaker depressieve gevoelens krijgt, kan dit een teken aan de wand zijn. Een bloedtest bij de arts kan uitsluitsel geven.

De arts meet meestal meerdere waarden die met de testosteronwerking te maken hebben, namelijk totaal testosteron, vrij testosteron en SHBG. De afkorting SHBG staat voor SeksHormoon Bindend Globuline. Dit is het transporteiwit waar testosteron zich aan hecht om via het bloed vervoerd te kunnen worden, vanaf de productie in de teelballen tot aan de lichaamscellen die aan het werk worden gezet.

Speciale receptoren

De cellen die door testosteron geactiveerd kunnen worden, hebben speciale receptoren voor testosteron. Deze receptoren worden alleen geactiveerd door testosteron dat niet is gebonden aan het transporteiwit SHBG; door vrij testosteron dus.

Totaal testosteron is de optelsom van vrij testosteron en aan transporteiwit gebonden testosteron. Vrij testosteron kan ook worden gemeten met een speekseltest, maar dan ontbreekt de soms belangrijke informatie die je uit de waardes van totaal testosteron en SHBG kunt halen.

Bij de interpretatie van een bloedtest kijkt de reguliere arts naar de algemene referentiewaarden. Een reguliere arts zal pas testosteron toedienen als er sterke afwijkingen zijn, omdat er dan waarschijnlijk sprake is van een onderliggend medisch probleem.

Anders is dit bij een anti-verouderingsarts. Deze gebruikt vaak andere referentiekaders, omdat de focus meer ligt op het optimaliseren van de bloedwaarden. Vanuit dit kader kun je als man met voeding en leefstijl al veel zelf doen. De symptomencheck en bloedwaarden kun je dan periodiek voor een tussentijdse check gebruiken: ben ik op de goede weg?

Overgewicht is oestrogeen verhogend

In de huidige tijd komt testosterontekort steeds vaker voor. Er is een directe link met de obesitascijfers die eveneens stijgen.1 Vetcellen bevatten namelijk het enzym aromatase, dat kan helpen bij de omzetting van testosteron in het vrouwelijk geslachtshormoon oestrogeen. Hoe hoger het vetpercentage, hoe meer aromatase. Overgewicht is daardoor testosteron verlagend en oestrogeen verhogend.

Het maakt dus ‘vrouwelijker’. Afvallen als je als man overgewicht hebt, kan helpen om de testosteronwerking te verbeteren.

Als je echter een normaal gewicht hebt – of als er sprake is van ondergewicht – werkt afvallen door het verlagen van de calorie-inname en verhogen van het calorieverbruik echter averechts. In dat geval wordt het lichaam namelijk in een modus van afbraak gebracht, ook wel katabole status genoemd.

Er worden dan juist minder opbouwende ofwel anabole hormonen geproduceerd; de categorie waar testosteron onder valt.2 Dit maakt het voor fitness-atleten die géén anabole steroïden gebruiken lastig om zowel een grote spiermassa als een ultra laag vetpercentage te bereiken, omdat een en ander elkaar als het ware hormonaal tegenwerkt.

Zowel een te laag als een te hoog vetpercentage is dus een testosteronkiller. Een gezond vetpercentage ligt als het op testosteronfunctie aankomt overigens tussen tien en twintig procent.

Eten als een man

Voedingsadvies voor mannen is in basis niet anders dan voedingsadvies voor vrouwen. Ook mannen zouden een calorie-inname moeten nastreven die leidt tot een gezond vetpercentage. Daarnaast is het ook voor alle genders verstandig de bloedsuiker stabiel te houden door voor vezelrijke koolhydraatbronnen te kiezen en door de suikerinname te beperken.

Minimaal bewerkt, vers en gevarieerd eten is de basis. Niet alleen wat je eet qua voedingswaarde, maar ook of je iets goed kunt verteren en verdragen is van belang. Voeding is maatwerk. Dit kan best een zoektocht zijn, maar de beloning is er ook. Het kan het lichaam stress schelen als het immuunsysteem wat wordt ontlast. Dat betekent namelijk dat je meer energie overhoudt voor (leuke) activiteiten en je je fitter voelt.

Vaak voorkomende voedselovergevoeligheden zijn glutensensitiviteit, lactose-intolerantie (melksuiker) en immuunreacties op caseïne (melkeiwit). Bij het vermoeden van een overgevoeligheid voor gluten is een coeliakietest aan te raden.

Als je de auto-immuunziekte coeliakie hebt dan zijn zelfs sporen van gluten door kruisbesmetting een probleem, terwijl dit geen probleem is als je enkel glutensensitief bent. Een extra aandachtspunt voor mannen als het op testosteron aankomt, is de inname van zink. Als je hier te weinig van binnenkrijgt dan daalt de testosteronwerking.

De inname van zink moet minimaal 9 milligram per dag zijn, met als veilige bovengrens 25 milligram. Zink zit volop in noten, vlees, schaal- en schelpdieren, maar ook in multivitaminen.3

Trainen als Schwarzenegger

Bewegen is niet hetzelfde als trainen. Bewegen is iets doen wat het lichaam al kent. Dat is zeker gezond en je kunt het iedere dag doen zonder dat je er spierpijn van krijgt waarvan je moet herstellen. Door alleen te bewegen, wordt een mens echter niet echt beter in iets, want daarvoor moet er worden getraind.

Met training wordt het lichaam uitgedaagd, door de grens op te zoeken en daar zelfs een beetje overheen te gaan. Eigenlijk beschadigt training het lichaam daarbij een beetje, maar als het vervolgens goed herstelt dan wordt het ergens beter in.

De meeste mannen ambiëren de fysiek van een covermodel van Men’s Health. Al is het maar omdat ze daar een fractie meer op willen lijken. In dat geval is het devies om zware krachttraining te doen; een paar keer per week, met minstens 48 uur hersteltijd ertussen. Dit is de trainingsvorm die de aanmaak van testosteron het meest stimuleert: deze is spiermassa opbouwend en anabool.

Langdurige duursport breekt spiermassa juist af. Het lichaam wordt dan getraind om goed energie vrij te maken en dat is spiermassa afbrekend ofwel katabool. Door duursport kan testosteron dus dalen, vooral bij overtraining. Of je op een gespierde Griekse god of Arnold Schwarzenegger wilt lijken of juist op een slanke duursportatleet, is natuurlijk een persoonlijke keuze.

 

Positie op de apenrots

Waar over het algemeen te weinig bij wordt stilgestaan als het over mannengezondheid en testosteronproductie gaat, is de mentale kant van het verhaal. Net als in het dierenrijk is de maatschappelijke positie cruciaal voor de testosteronproductie. Hierbij gaat het niet zozeer om status, maar om de mentale basisbehoeften die vervuld moeten worden.

Als man wil je het gevoel hebben dat je wordt gewaardeerd en gerespecteerd, goede sociale contacten en relaties hebben, af en toe worden uitgedaagd, winnaarsmomenten ervaren en een ‘zinvol leven’ leiden. De kans dat je op veel van deze punten scoort, is een stuk groter als je ‘hoog op de apenrots’ staat.

Door een trotse houding aan te nemen – borst vooruit en schouders naar achteren – zou je het testosteronniveau wat kunnen laten stijgen, was de aanname. Dit wordt ook wel power posing genoemd en was even een hype. Recent onderzoek ontkracht dit echter.

Een hogere maatschappelijke positie kan er inderdaad voor zorgen dat je een trotsere houding aanneemt, maar het is dan de sociale positie die het testosteron verhoogt en niet de trotse houding zelf.4 Als je als man je basisbehoeften niet vervuld ziet, chronische stress ervaart en een onderdanige levenshouding hebt, kan dat je testosteronniveau als een pudding in elkaar laten zakken.

Ralph Moorman

Bronnen

  1. Renato Pasquali. Obesity and androgens: facts and perspectives. Fertil Steril. 2006 May;85(5):1319-40.doi: 10.1016/j.fertnstert.2005.10.054
  2. Stephen J Smith et al. Examining the effects of calorie restriction on testosterone concentrations in men: a systematic review and meta-analysis. Nutr Rev. 2022 Apr 8;80(5):1222-1236.doi: 10.1093/nutrit/nuab072
  3. Liger Te et al. Correlation between serum zinc and testosterone: A systematic review.J Trace Elem Med Biol. 2023 Mar:76:127124.doi: 10.1016/j.jtemb.2022.127124
  4. Hannah Metzler. Repeatedly adopting power postures does not affect hormonal correlates of dominance and affiliative behavior. 2019; 7: e6726. Published online 2019 Jun 17. doi: 10.7717/peerj.6726

Wilt u dit artikel lezen?

Als abonnee kunt u dit artikel gratis lezen door in te loggen op uw account. Nog geen abonnee? Sluit nu een abonnement af.

Andere artikelen van Ralph Moorman

De glucosespiegel

Een vertraagde schildklier

Column dr. Wendy Lin; Handzenuw in de knel

Anderhalf jaar geleden kwam een man in mijn praktijk. Hij was net gepensioneerd. Zijn hele leven was hij internationaal correspondent geweest, dus hij had veel tijd achter zijn toetsenbord doorgebracht. Tuinieren was de hobby waarin hij altijd zijn rust had gevonden....

Ralph Moorman avatar

Over de auteur

Ir. Ralph Moorman is gezondheidscoach en levensmiddelentechnoloog. Hij specialiseerde zich in de link tussen voeding en gezondheid (hormonen). Schreef in 2009 de bestseller 'De Hormoonfactor', gevolgd door het boek 'Hormoonbalans voor vrouwen' en 'De testofactor' specifiek voor mannen.
Lees meer artikelen van Ralph Moorman