Je ritme terugvinden

Inzicht in de onderliggende oorzaken van polycysteus ovariumsyndroom is essentieel om de hormoonbalans te herstellen en klachten te verlichten, zegt dr. Leigh Erin Connealy

Polycysteus ovariumsyndroom, of PCOS, is een van de meest voorkomende hormonale aandoeningen bij vrouwen van nu. Het is een belangrijke oorzaak van onvruchtbaarheid en treft ongeveer een op de tien vrouwen in de vruchtbare leeftijd – en het aantal gevallen lijkt toe te nemen.

Bij PCOS is er sprake van een onregelmatige of uitblijvende ovulatie, verhoogde androgenen (‘mannelijke’ geslachtshormonen, waaronder testosteron) en de aanwezigheid van meerdere kleine follikels op de eierstokken – op een echo vaak omschreven als een ‘parelsnoer’. Ondanks de naam gaat het niet om echte cysten, maar om onrijpe follikels die niet tot ovulatie zijn gekomen.

De aandoening is meestal een teken dat een vrouw langdurig onder aanzienlijke stress heeft gestaan, of die nu emotioneel, metabool, ontstekingsgerelateerd of omgevingsgebonden is. Haar lichaam past zich aan door over te schakelen op de overlevingsstand, en de ovulatie wordt onregelmatig omdat voortplanting veel energie vraagt. Na verloop van tijd wordt dit aanpassingspatroon het hormonale beeld dat we PCOS noemen.

Maar PCOS is vaak omkeerbaar. Het kost wel enige moeite – betekenisvolle aanpassingen in de voeding, stressvermindering, metabool herstel en hormonale ondersteuning. Maar wanneer de onderliggende oorzaken worden aangepakt, kan de cyclus weer regelmatig worden en kan de ovulatie terugkeren.

Wat gebeurt er hormonaal?

Veel mensen omschrijven PCOS als een aandoening van ‘te veel testosteron’. Verhoogde androgenen zijn zeker een kenmerk – ze dragen bij aan klachten als acne, dunner wordend haar, ongewenste haargroei in het gezicht of op het lichaam, en een onregelmatige cyclus. Maar wie zich alleen op androgenen richt, mist het grotere hormonale plaatje.

Bij veel vrouwen met PCOS kunnen ook disbalansen in oestrogeen en insuline een belangrijke rol spelen, doordat ze de normale signalen verstoren die de ovulatie en de hormoonproductie reguleren. Wanneer deze hormonen uit balans zijn, kunnen ze een kettingreactie van effecten veroorzaken die bijdragen aan de klachten die vaak bij PCOS worden gezien.

PCOS werd aanvankelijk gedefinieerd door de groei van meerdere met vocht gevulde blaasjes, of cysten, op de eierstokken. Er zijn hier twee sleutelwoorden: vocht en groei.

Een van de functies van oestrogeen is het reguleren van vocht in cellen. En oestrogeen is verantwoordelijk voor celdeling of ‘groei’ (waaronder de groei van cysten). Wanneer de oestrogeenspiegels uit balans zijn, kan dat bijdragen aan een omgeving waarin zich cysten op de eierstokken ontwikkelen.

Een oestrogeendisbalans kan ook andere hormonale routes beïnvloeden. Zo kan verhoogd oestrogeen de hoeveelheid vrije vetzuren in het bloed verhogen, wat kan bijdragen aan insulineresistentie. Wanneer het lichaam niet meer goed op insuline reageert, wordt het moeilijker voor suiker om vanuit het bloed de cellen in te gaan en als energie te worden gebruikt.

Het kan ook de bijnieren aanzetten tot het aanmaken van androgenen en stresshormonen, wat kan leiden tot klachten als acne, een verstoorde bloedsuikerbalans, overmatige haargroei en donkerder wordende huid.

In één studie maten onderzoekers de oestrogeenspiegels niet alleen in de perifere bloedbaan, maar ook rechtstreeks in de eierstokader van een vrouw met PCOS.¹ Haar serumestradiol – de belangrijkste vorm van oestrogeen die door de eierstokken wordt aangemaakt – bedroeg ongeveer 1000 pg/ml.

De estradiolconcentratie in het bloed dat rechtstreeks uit de eierstok afvloeide, was echter veel hoger: rond de 5000 pg/ml. Dit betekende dat de eierstok zelf plaatselijk zeer hoge hoeveelheden oestrogeen aanmaakte, ook al leek de spiegel in het bloed in de rest van het lichaam lager.

Deze bevindingen laten zien dat standaard bloedonderzoek niet altijd weerspiegelt wat er in de eierstok gebeurt. In veel gevallen van PCOS blijft de oestrogeenproductie in de eierstok verhoogd en aanhoudend, vooral omdat er geen ovulatie plaatsvindt. Wanneer de ovulatie uitblijft, wordt er te weinig progesteron aangemaakt om de groeibevorderende effecten van oestrogeen in evenwicht te houden.

Omdat vrouwen met PCOS vaak niet ovuleren, maken ze niet genoeg progesteron aan, dat normaal gesproken tegenwicht biedt aan oestrogeen. De bijnieren verhogen waarschijnlijk de aanmaak van androgenen om de effecten van het verhoogde oestrogeen tegen te gaan.

De conventionele aanpak

Artsen zijn vaak opgeleid om PCOS symptomatisch te behandelen, en hormonale anticonceptie is meestal de eerstelijnsbehandeling. Combinatiepillen onderdrukken de ovulatie en reguleren het bloedingspatroon, wat acne en een onregelmatige cyclus kan verbeteren. Maar symptomen onderdrukken is geen herstel.

Hormonale anticonceptiemiddelen nemen het natuurlijke ritme van het lichaam over door de communicatie tussen de hersenen en de eierstokken stil te leggen. De ovulatie stopt, er wordt van nature geen progesteron aangemaakt en synthetische hormonen vervangen de eigen ritmes van het lichaam.

Hoewel dit zichtbare klachten kan verminderen, verbetert het niet rechtstreeks de oestrogeendominantie (hoge oestrogeenspiegels in verhouding tot progesteron), insulineresistentie, metabole disfunctie of stress – in veel gevallen van PCOS de onderliggende oorzaken.

Het komt ook vaak voor dat vrouwen kort nadat ze met de pil zijn gestopt de diagnose krijgen. In veel gevallen maskeerde de pil een onderliggende metabole disbalans, of droeg ze er rechtstreeks aan bij door lichaamsvreemd oestrogeen toe te voeren en belangrijke voedingsstoffen uit te putten. Wanneer de synthetische hormonen wegvallen, keert de oorspronkelijke onregelmatige cyclus terug – soms nog duidelijker, omdat de ovulatie jarenlang is onderdrukt.

“Maar symptomen onderdrukken is geen herstel.”

Dr. Leigh Erin Connealy

Natuurlijke manieren om PCOS te behandelen

Gelukkig zijn er verschillende effectieve natuurlijke strategieën voor PCOS. Levenslange medicatie is niet altijd nodig, omdat de eierstokken organen zijn die reageren op hun omgeving. Wanneer de omgeving verandert, kunnen de hormonen veranderen.

Hier zijn zes manieren om PCOS aan te pakken vanuit de onderliggende oorzaken.

1. Verbeter de glucosestofwisseling

Insulineresistentie is een belangrijk kenmerk van PCOS: het lichaam heeft moeite om insuline goed te gebruiken. Bij veel vrouwen is chronische stress, zowel psychisch als fysiologisch, een belangrijke onderliggende oorzaak. De stresshormonen nemen toe, wat de vrije vetzuren verhoogt (wat op zijn beurt de androgeenproductie verhoogt), de manier verandert waarop het lichaam glucose verwerkt, en leidt tot insulineresistentie.

Het doel is niet alleen om de bloedsuikerspiegel te verlagen, maar ervoor te zorgen dat het lichaam glucose efficiënt gebruikt om energie te maken. Hier zijn een paar manieren om de glucosestofwisseling te verbeteren:

• Geef voorrang aan regelmatige maaltijden met voldoende eiwitten en koolhydraten.
• Eet om de drie à vier uur om je bloedsuiker stabiel te houden.
• Wandel na de maaltijd 10 minuten.
• Gebruik minder industriële zaadoliën, zoals koolzaadolie (canola) en zonnebloemolie.
• Zorg dat je genoeg voedingsstoffen binnenkrijgt voor de koolhydraatstofwisseling: B-vitamines (vooral thiamine), magnesium, kalium, natrium en vitamine K.
• Vermijd chronisch te weinig eten of extreme diëten, wat cortisol en insulineresistentie kan verergeren.
  

2. Pak oestrogeendominantie aan

Omdat vrouwen met PCOS niet regelmatig ovuleren, maken ze van nature niet voldoende progesteron aan – de natuurlijke tegenhanger van oestrogeen. Zonder ovulatie vormt het geel lichaam zich niet goed en stijgt progesteron in de tweede helft van de cyclus nooit. Daardoor heeft oestrogeen relatief vrij spel en kunnen de effecten ervan op de eierstokken, de schildklier en de stofwisseling zich opstapelen.

Bij PCOS willen we aanpakken waarom het lichaam überhaupt te veel oestrogeen aanmaakt. Een deel van het aanpakken van oestrogeendominantie is het wegnemen van overmatige blootstelling. Dat betekent dat je xeno-oestrogenen (stoffen die oestrogeen nabootsen) uit plastic, synthetische geurstoffen, bestrijdingsmiddelen en verzorgingsproducten zoveel mogelijk beperkt. Het betekent ook dat je, waar mogelijk, bewust omgaat met hormonale medicijnen en in het dagelijks leven de blootstelling aan onnodige hormoonverstoorders vermindert.

Hier zijn enkele eenvoudige stappen die kunnen helpen:

• Verminder je blootstelling aan plastic, bestrijdingsmiddelen en synthetische geurstoffen, verzorgingsproducten en schoonmaakmiddelen.
• Zorg voor een regelmatige stoelgang om te voorkomen dat oestrogeen opnieuw wordt opgenomen. Eet veel vezels en probeer de wortelsalade van dr. Ray Peat (zie kader onderaan dit artikel), een eenvoudig recept van de overleden bioloog en voedingsdeskundige om de darmgezondheid en hormoonbalans te ondersteunen.
• Ondersteun de conjugatieroutes van de lever – de natuurlijke ontgiftingsprocessen van je lichaam – met voldoende eiwitten, glycine en taurine (zie WDDTY april 2026).
• Zorg dat je genoeg vitamine A binnenkrijgt via je voeding. Eidooiers, zuivel en lever zijn goede bronnen.
  

3. Suppleer met inositol

Inositol – te vinden in citrusvruchten, bonen, granen en noten – is een van de best onderzochte natuurlijke stoffen bij PCOS.² Het werkt als secundaire boodschapper in de insulinesignalering en helpt de communicatie te herstellen tussen insulinereceptoren en de enzymen die glucose de cel in brengen. Dit helpt de glucosestofwisseling te herstellen, insulineresistentie aan te pakken en onnodige stress te verminderen.

Verbeteringen in nuchtere insuline en ovulatiefunctie worden doorgaans gezien na consequent gebruik gedurende een aantal weken.

Voorgestelde dosering: 2 g, tweemaal per dag

4. Ondersteun de schildklierfunctie

Veel vrouwen met PCOS hebben ook een verlaagde schildklierfunctie. Een teveel aan oestrogeen verhoogt thyroxinebindend globuline (TBG), dat schildklierhormoon bindt en de vrije, actieve hoeveelheid die beschikbaar is voor de weefsels vermindert.

Verhoogd cortisol onderdrukt het schildklierstimulerend hormoon en belemmert de omzetting van het hormoon T4 in actief T3. Een laag progesteron neemt een belangrijke stabiliserende invloed weg, omdat progesteron normaal gesproken het metabolisme ondersteunt en tegenwicht biedt aan de remmende effecten van oestrogeen.

Het resultaat kan een functionele hypothyreoïdie zijn: hormonale disbalans, een verstoorde ovulatie en een verschuiving naar een door stress gestuurde, minder efficiënte stofwisseling. Wanneer de schildklier vertraagt, leunt het lichaam meer op cortisol en adrenaline om de bloedsuiker op peil te houden, wat het PCOS-patroon verder versterkt.

Hier zijn enkele natuurlijke manieren om de schildklierfunctie te ondersteunen:

• Optimaliseer je voeding. Zorg vooral dat je genoeg koolhydraten, selenium en zink binnenkrijgt.
• Suppleer met een combinatie van T4 en T3 (natuurlijk gedroogd schildklierextract).
• Vermijd caloriebeperking.
• Zorg voor voldoende blootstelling aan zonlicht, vooral op je hals, waar de schildklier zit.
• Ondersteun de darm- en leverfunctie door voldoende glycine en taurine binnen te krijgen en veel vezels en licht verteerbaar voedsel te eten. Overweeg ook kompressen met castorolie (zie WDDTY mei 2024).
• Vermijd industriële zaadoliën.
• Zorg voor voldoende inname van vitamine A (zie hierboven).
  

5. Ondersteun je zinkspiegel

Meerdere studies laten zien dat vrouwen met PCOS vaak een lage zinkspiegel hebben.³ Dit mineraal moduleert insulinereceptoren, ondersteunt de antioxidantafweer en reguleert de androgeenproductie, waardoor suboptimale spiegels kunnen bijdragen aan insulineresistentie, ontsteking en verhoogd testosteron.

Zink ondersteunt ook een goede ontwikkeling van de follikels en de ovulatie. In klinische studies werd suppletie in verband gebracht met verbeteringen in insulinegevoeligheid, een afname van ontstekingsmarkers en een bescheiden daling van het totale testosteron en van overmatige haargroei.

Goede voedingsbronnen van zink zijn oesters, schaaldieren, rood vlees, pompoenpitten en cashewnoten. Maar het is verstandig om een supplement te nemen. Houd er rekening mee dat langdurige suppletie met hoge doses zink de koperspiegel kan verlagen, dus controle en balans zijn belangrijk.

Verbeteringen in metabole markers en huidklachten worden over het algemeen gezien na een aantal weken consequent gebruik.

Voorgestelde dosering: 25–50 mg per dag

6. Besteed aandacht aan je emotionele gezondheid

Vrouwen met PCOS hebben meestal een vorm van ernstige, langdurige stress of trauma doorgemaakt. Het lichaam past zich hieraan aan door over te schakelen op een overlevingsstand. Wanneer het systeem door omgevingsfactoren of emotionele stressfactoren in de overlevingsstand staat, geeft het geen prioriteit meer aan vruchtbaarheid of ovulatie, omdat dat te veel van het lichaam zou vragen.

Ovulatie vraagt om energie, stabiliteit en veiligheid. Als die signalen ontbreken, schroeft het brein de reproductieve signalering terug om middelen te sparen. Dit leidt tot een laag progesteron, oestrogeen zonder tegenwicht, een onregelmatige cyclus en het hormonale beeld dat vaak bij PCOS wordt gezien. Het lichaam reageert op stress.

Herstel van PCOS vraagt vaak ook om emotioneel herstel. Door stabiliteit te creëren, kun je het brein het signaal geven dat het veilig is om het normale voortplantingsritme te hervatten. Wanneer de veiligheid is hersteld, wordt de ovulatie vaak regelmatiger.

“Ovulatie vraagt om energie, stabiliteit en veiligheid.”

Dr. Leigh Erin Connealy

Hier zijn enkele tips om stress te verminderen en trauma uit het verleden te verwerken:

Ga naar buiten. Breng tijd door in de natuur, vooral in groene omgevingen.

Ga offline. Beperk nieuws en sociale media.

Sluit vrede. Neem de tijd om na te denken over belangrijke relaties in je leven en die te helen.

Schrijf het op. Probeer journaling en expressief schrijven of ‘vrij schrijven’, waarbij je tijd vrijmaakt om te schrijven en zo opgekropte gedachten of emoties los te laten.

Wees creatief. Creatieve bezigheden zoals tekenen, krabbelen, breien of haken kunnen helpen om stress te verminderen.

Probeer EVOX-therapie. Deze vermindert stress en angst en heelt emotioneel trauma door middel van perceptie-herkadering (perception reframing). Zoek online op ‘EVOX perception reframing’ in combinatie met de naam van je woonplaats of regio om een behandelaar bij jou in de buurt te vinden die de therapie aanbiedt.

Spreek jezelf liefdevol toe. Oefen zelfcompassie en gebruik een vriendelijke, ondersteunende innerlijke stem.

Weer in balans

Ik heb gezien wat er gebeurt wanneer hormonen verkeerd worden begrepen en te eenvoudig worden voorgesteld. Vrouwen krijgen vaak beperkte verklaringen en lapmiddelen voor complexe klachten.

Veel van de strategieën hier richten zich op de werkelijke oorzaken van PCOS – zaken als insulineresistentie, een instabiele bloedsuiker, chronische ontsteking en een verstoorde ovulatie. Wanneer je de manier verbetert waarop het lichaam glucose verwerkt, de ontstekingsbelasting vermindert en een regelmatige ovulatie ondersteunt, beginnen de hormoonspiegels vaak in een evenwichtigere richting te verschuiven.

Wanneer de onderliggende systemen op een consequente, gerichte manier worden ondersteund, is het gebruikelijk om verbeteringen te zien in de regelmaat van de cyclus, de klachten en de algehele hormonale gezondheid.

Voor meer inzichten van dr. Leigh Erin Connealy kun je je hier abonneren op haar tweewekelijkse nieuwsbrief: drconnealy-newsletter.beehiiv.com

Kader

Hormonale disbalans bij PCOS

Wanneer progesteron en de schildklierfunctie laag zijn, verliest het lichaam twee belangrijke stabiliserende krachten. Progesteron helpt oestrogeen in balans te houden en stresssignalen te bufferen. De schildklier ondersteunt een efficiënte stofwisseling en vermindert de noodzaak om stresshormonen aan te maken.

Kader

De wortelsalade van dr. Ray Peat

Ingrediënten

1 grote wortel
1 tl kokosolie of olijfolie
1 tl appelciderazijn (zonder toevoegingen)
Snufje zeezout of Keltisch zout (optioneel)

Bereiding

1. Rasp de wortel in de lengte tot lange slierten en zet apart.
2. Meng de overige ingrediënten tot een dressing.
3. Meng de dressing en de wortel in een kom. Eet de salade voor het beste resultaat binnen een uur op.

Recept bewerkt naar biochemnordic.com

Referenties

1. J Endocrinol Invest, 2000; 23(7): 467–72
2. Reprod Biol Endocrinol, 2023; 21(1): 10
3. J Hum Reprod Sci, 2024; 17(1): 25–32