MDMA-therapie wordt geprezen als veelbelovende doorbraak bij de behandeling van posttraumatische stressstoornis (PTSS). Maar hoe veilig en effectief is de methode werkelijk? In dit eerste deel van een tweeluik duikt onderzoeksjournalist Yildiz Celie in de geschiedenis van MDMA en schetst ze de barrières en kansen voor therapeutisch gebruik.
Door: Yildiz Celie
MDMA (4-methyleendioxymeth-amfetamine), in de volksmond Molly of M, is het werkzame bestanddeel van ecstasy. De stof is gesynthetiseerd door chemicus Anton Köllisch en werd in 1912 gepatenteerd door het Duitse farmaceutisch-chemische bedrijf Merck.¹˒² MDMA is ontwikkeld om een procedure-octrooi op het stollingsmiddel hydrastinine te omzeilen.³⁻⁵
MDMA stimuleert de afgifte van serotonine, dopamine en noradrenaline en remt tegelijk de heropname. Gevoelens van verbondenheid, euforie en emotionele openheid ontstaan en kunnen drie tot zes uur aanhouden.
Omdat MDMA kan helpen traumatische herinneringen te benaderen zonder overspoeld te raken door aanwezige emoties, kan het therapeutisch werk vergemakkelijken. De juiste setting en begeleiding spelen hierin een cruciale rol.
De basis voor MDMA-geassisteerde therapie werd gelegd door psychotherapeuten tussen 1977 en 1985
De basis voor MDMA-geassisteerde therapie werd gelegd door enkele tientallen psychotherapeuten in de Verenigde Staten tussen 1977 en 1985. De bevindingen zorgden in de jaren tachtig voor een heropleving van psycholytische ofwel psychedelische therapie op internationale schaal.⁶
Van straat tot capsule
In de vroege jaren vijftig voerde het Amerikaanse leger al geheime experimenten uit met stoffen als MDA (3,4-methyleendioxyamfetamine), MDE (Methylenedioxy-N-ethylamphetamine) en MDMA. De middelen werden getest op hun potentieel als ‘waarheidsserums’ en voor gedragsbeïnvloeding.
Echter, tijdens tests in 1952–1953 overleed een deelnemer die zonder medeweten zou zijn blootgesteld. De onderzoeken werden stopgezet en toxicologische dierproeven begonnen.⁷
De Chileense psychiater Claudio Naranjo gebruikte de variant MDA als hulpmiddel bij psychotherapie om zelfobservatie en emotionele openheid bij patiënten te bevorderen. Hij publiceerde in 1973 over de mogelijke therapeutische toepassingen van MDA, aldus de Duitse psychiater en onderzoeker Torsten Passie in The early use of MDMA (‘Ecstasy’) in psychotherapy (1977–1985).⁶
Het middel verspreidde zich tegelijkertijd in de undergroundscene als ‘love drug’. In de jaren zestig en zeventig werd MDA zowel recreatief gebruikt als therapeutisch ingezet door enkele psychiaters. Nogmaals bleek de stof bijwerkingen te hebben, wat in sommige gevallen tot medische complicaties en zelfs sterfgevallen leidde.⁶
Van oorsprong werd MDMA gesynthetiseerd uit safrol, een olie gewonnen uit de schors van de inheemse Sassafras albidum plant, kampferboom of Braziliaanse Sassafras ocotea pretiosa.¹ De olie ondergaat verschillende chemische processen, voordat MDMA wordt gekristalliseerd.
In vroege laboratoriumrapporten staat de stof omschreven als methylsafrylamin, maar tegenwoordig gebruiken producenten liever piperonylmethylketon (PMK) als precursor, doordat de handel en het bezit van safrol, delen van de plant en sassafrasolie streng gereguleerd zijn.
Bron
- Sassafras oils as precursors for the production of synthetic drugs: Profiling via MEKC-UVD. 10.13140/2.1.4698.5285.
MDMA werd als een minder toxisch alternatief voor MDA beschouwd. De drug veroverde het danspubliek ook niet veel later. Voormalig priester en ondernemer Michael Clegg wordt gezien als de katalysator voor het verbod op MDMA, omdat hij het middel verspreidde als ‘dance drugs’ onder de naam ecstasy oftewel XTC (X), publiceerde Oxford University Press in The history of MDMA.⁸
In februari 2024 introduceerde het Amerikaanse Lykos Therapeutics de naam midomafetamine als benaming voor de werkzame stof in MDMA-capsule. De organisatie onderzocht het middel in combinatie met psychotherapie voor de behandeling van PTSS. In augustus 2024 diende het bedrijf als eerste een aanvraag in bij de Amerikaanse geneesmiddelenautoriteit FDA.
De aanvraag werd voorlopig afgewezen, met het verzoek om aanvullend fase 3-onderzoek uit te voeren.⁹ Toch had Lykos Therapeutics in 2017 al een formele goedkeuring ontvangen van de FDA en werd MDMA-therapie aangewezen als ‘Breakthrough Therapy’.¹⁰
MDMA-therapie
Lykos Therapeutics is voortgekomen uit MAPS Public Benefit Corporation (MAPS PBC) en maakt nog steeds onderdeel uit van MAPS (Multidisciplinary Association for Psychedelic Studies). Deze non-profit organisatie zet zich sinds 1986 in voor het onderzoeken van psychedelica voor met name MDMA-Assisted Therapy (MDMA-AT).
De therapie heeft volgens MAPS de potentie voor het behandelen van eetstoornissen, angst bij vergevorderde ziekten en sociale angst. Daarnaast onderzoekt de organisatie MDMA-AT voor koppels waarbij één van de partners gediagnosticeerd is met PTSS.
Sinds de jaren zeventig blijven onderzoekers en therapeuten zich vastbijten in dit domein. Chemicus en farmacoloog Alexander ‘Sasha’ Shulgin, die in 2014 op 88-jarige leeftijd overleed, wordt hierbij geprezen als de ‘godfather of ecstacy’, terwijl klinisch psycholoog en psychotherapeut Leo Zeff (1912-1988) wordt beschouwd als ‘The Godfather of MDMA therapy’.
“ In 2024 diende Lykos Therapeutics als eerste een aanvraag in bij de Amerikaanse geneesmiddelenautoriteit FDA ”
Shulgin introduceerde het middel in 1977 aan Zeff, die de stof zo ingrijpend en therapeutisch waardevol vond dat hij zijn pensioenplannen opzijzette en MDMA introduceerde in de therapeutische praktijk, nog vóór de criminalisering van de stof in 1985. Uiteindelijk voerde hij ongeveer vierduizend sessies met patiënten uit en trainde hij bijna 150 begeleiders.¹¹˒¹²
MDMA kwam deze eeuw opnieuw in de belangstelling vanwege het potentieel om PTSS bij oorlogsveteranen en andere psychische aandoeningen te behandelen. Volgens een artikel in Nature Medicine in 2023 heeft MDMA-geassisteerde therapie in klinische studies veelbelovende resultaten opgeleverd.¹³
MAPS-oprichter en visionair Rick Doblin is de drijvende kracht achter MDMA-geassisteerde therapie. Sinds het verbod op MDMA in 1985 strijdt hij voor decriminalisering van psychedelica en voor goedkeuring van MDMA als therapeutisch hulpmiddel.
Bovendien voerde MAPS onder zijn leiding onder meer de fase 2- en fase 3-studies naar MDMA-therapie bij PTSS uit. In deze studies is respectievelijk gekeken naar de werking en veiligheid van een behandeling op grote schaal.
Fatale gevolgen
Het verbod op MDMA kwam voort uit een opeenstapeling van factoren: de snelle verspreiding in Amerikaanse staten, paniek van ouders door vergrote pupillen bij hun kinderen¹⁴, angst voor drugsmisbruik en mogelijke gezondheidsrisico’s, waaronder enkele gerapporteerde sterfgevallen tussen 1983 en 1985.¹⁵
De inname van MDMA kan leiden tot overmatige afgifte van onder meer serotonine en dopamine. Hierdoor kunnen zenuwuiteinden uitputten of beschadigen en wordt de serotonine-overdracht bemoeilijkt. Klachten als geheugenverlies en stemmingsklachten als depressie kunnen het gevolg zijn.
Volgens dierstudies en enkele klinische observaties lijkt de schade niet altijd volledig te herstellen.¹⁻³ Het herstel van serotoninevoorraad kan enkele weken tot maanden duren maar hierover is nog geen consensus.⁴⁻⁶
Binnen de MDMA-AT bestaat specifieke behandeling uit twee of drie MDMA-sessies met een interval van een maand.⁷ Enige kwetsbaarheid in de herstelperiode moet wellicht in ogenschouw worden genomen. Het kantelpunt ofwel de drempel voor zowel acuut als chronisch geheugenverlies ligt op 3 milligram per kilo lichaamsgewicht.
Doseringen tussen de 1 tot 2 mg/kg zouden hetzelfde effect kunnen hebben. Aan te nemen is dat doseringen onder de 1 mg/kg daardoor veiliger zijn, publiceerde Psychopharmacology in een review in 2022.⁸
In recente klinische studies naar het therapeutisch gebruik van MDMA wordt met een dosering van 75 mg tot 125 mg gewerkt, met na 90 tot 120 minuten eventueel nog een halve dosis.⁹ Een te hoge dosering MDMA kan beter vermeden worden, doordat MDMA neurotoxisch is bevonden op zowel proefdieren als mensen.¹⁰
Bronnen
- Ned Tijdschr Geneeskd. 1998;142:1942-6
- Journal of Neuroscience 15 June 1999, 19 (12) 5096-5107;
- Basic Clin Neurosci. 2020 Jul-Aug; 11(4): 381–388. doi: 10.32598/bcn.9.10.485
- FHE Health, geraadpleegd op 21 mei 2025 via https://fherehab.com/learning/restore-serotonin-levels
- Student Health and Counseling Services. (n.d.)., geraadpleegd op 21 mei 2025 via https://shcs.ucdavis.edu/health-topic/ecstasy-mdma
- NPO 3, geraadpleegd op 21 mei 2025 via https://npo.nl/npo3/spuiten-en-slikken/hoeveel-tijd-moet-er-zitten-tussen-drugsgebruik
- Staatscommissie MDMA, p. 161, geraadpleegd op 2 mei 2025 via https://open.overheid.nl/documenten/339f8de3-15a1-4bd8-ad39-9eec75426cef/file
- Psychopharmacology (Berl). 2022; 239(3): 935–949. Feb 18. doi: 10.1007/s00213-022-06086-9
- Am J Psychiatry. 2025 Jan 1;182(1):79-103. doi: 10.1176/appi.ajp.20230681.
- Basic Clin Pharmacol Toxicol. 2008 Jan;102(1):15-24. doi: 10.1111/j.1742-7843.2007.00159.x.
In 1985 kwam MDMA in Amerika op Lijst I van verboden middelen, maar vanaf dat moment verspreidde de drugs zich via het Spaanse eiland Ibiza naar Londen en Amsterdam, met Nederland als belangrijk distributiekanaal.¹⁶ In 1988 volgde Nederland met het verbod op MDMA.
MDMA-geassisteerde therapie heeft in klinische studies veelbelovende resultaten opgeleverd
Hoewel MDMA in vergelijking met opiaten als heroïne en morfine een relatief laag aantal (fatale) incidenten kent, wordt ecstasy niet als een veilig middel beschouwd, publiceerde het Journal of psychopharmacology in 2020. In de review worden 67 fatale incidenten na recreatief gebruik beschreven.
Het risico op een acuut gezondheidsincident zou hierbij in Nederland 1 op de 900 pillen (0,11%) zijn.¹⁷ Het is onduidelijk hoeveel mensen wereldwijd zijn overleden sinds de introductie van de drugs. Niet in alle landen wordt gemonitord, maar dat gebruikers kunnen overlijden staat buiten kijf. Onder meer in Noorwegen en het Verenigd Koninkrijk is hierover gepubliceerd.¹⁷⁻¹⁹
De oorzaak is vaak een combinatie van middelen, maar ook overlijdensgevallen waarbij uitsluitend ecstasy is gebruikt komen voor, publiceerde Trimbos Instituut.²⁰ Ook verkeersongevallen, oververhitting en watervergiftiging worden gezien als oorzaken waarbij ecstasy in het spel is.
Bijwerkingen bij recreatieve gebruikers beginnen meestal bij doseringen boven de 120 mg. Denk hierbij aan hoofdpijn, hallucinaties en agitatie.²¹ Inmiddels worden ook contra-indicaties genoemd zoals hartaandoeningen en neurologische problemen.²²
Tekst gaat verder onder de foto.
Toekomstvisie
MDMA-therapie wint wereldwijd terrein, maar de toegang in Nederland blijft momenteel beperkt tot studieverband of therapieën in de illegale sfeer. Om daarin verbetering te brengen, moet Europa werk maken van de achterstand in professionele opleidingen volgens een publicatie van BMC Medical Education.
Duitsland onderzoekt een gecontroleerde uitrol van psychedelic-assisted therapie (PAT) binnen het medische systeem, en in Australië is sinds juli 2023 het gebruik van MDMA en psilocybine (werkzame stof van truffels en paddenstoelen) officieel toegestaan voor bepaalde psychische aandoeningen.
Daarnaast wil de Oekraïense overheid MDMA inzetten bij PTSS door oorlogstrauma.²³ Bijna zestig Oekraïense therapeuten namen deel aan het MDMA-AT opleidingsevent van MAPS om de basisprincipes voor PAT te leren.²⁴
Het rapport MDMA /// Voorbij de extase van de Staatscommissie MDMA, gepubliceerd in juni 2024, bespreekt hoe Nederland een rol kan innemen op het gebied van regulering van MDMA-therapie.
Ons land is in een situatie beland waar decennialang geen nieuwe effectieve behandelingen zijn voortgebracht en sommige farmaceutische bedrijven hebben zich teruggetrokken uit onderzoek naar nieuwe middelen tegen psychische stoornissen.²⁵
Jaarlijks telt Nederland ongeveer 400.000 mensen met PTSS, waarvan circa 90.000 mensen worden behandeld via de GGZ, blijkt uit een signalering van Zorginstituut Nederland in 2020.²⁶ Niet iedereen reageert hierbij even effectief op de aangeboden behandelingen.
Wetgeving laat ruimte toe, mits MDMA wordt erkend als geneesmiddel
Hoewel de staatscommissie concludeert dat MDMA-AT ‘relatief veilig’ is binnen een klinisch gecontroleerde setting, blijven langetermijngevolgen onduidelijk. De urgentie voor vervolgonderzoek wordt daarmee aangestipt.
In tegenstelling tot wat vaak wordt aangenomen, bestaan geen fundamentele juridische blokkades voor de medische toepassing van MDMA-AT in Nederland of de Europese Unie. De wetgeving laat ruimte toe, mits MDMA wordt erkend als geneesmiddel.
Ook wordt aangenomen dat Lykos Therapeutics zich voorlopig richt op de VS. Een Europese toelating of uitrol van MDMA-AT lijkt hierdoor nog ver weg, mede door data-exclusiviteit van zes jaar rondom het project.
Naturalistisch (praktijk)onderzoek kan een bruikbaar alternatief zijn voor Nederland. Bovendien kan Nederland een verzoek indienen bij de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) voor versoepeling rondom de huidige internationale wetgeving, volgens de Staatscommissie MDMA.
En therapeuten? Zij kunnen zich wellicht alvast laten scholen via de internationale studieprogramma’s van MAPS. ●
In deel 2 van MDMA in de behandelkamer gaat Yildiz Celie dieper in op de scholing van therapeuten. Hoe ziet MDMA-therapie er in de praktijk uit? Je leest het in komende wintereditie van Medisch Dossier.
Bronnen
- Nervenarzt. 2006 Jan;77(1):95-6, 98-9. doi: 10.1007/s00115-005-2001-y
- Pharmazie. 2006 Nov;61(11):966-72.
- Addiction. 2006 Sep;101(9):1241-5. doi: 10.1111/j.1360-0443.2006.01511.x.
- KAISERLICHES PATENTAMT. [Online], geraadpleegd op 4 januari 2023, via https://worldwide.espacenet.com/patent/search/family/000530725/publication/DE274350C?q=pn%3DDE274350C
- MDMA (‘Ecstasy’) drug profile. [Online], geraadpleegd op 4 januari 2023, via https://www.emcdda.europa.eu/publications/drug-profiles/mdma_en
- Drug Science, Policy and Law, 4. doi:10.1177/2050324518767442
- Drug Test Anal. 2018 Jan;10(1):72-80. doi: 10.1002/dta.2292.
- Passie, T. (2023). The history of MDMA. In Oxford University Press eBooks (pp. 87–114). https://doi.org/10.1093/oso/9780198867364.003.0007
- Lykos Therapeutics announces complete response letter for midomafetamine capsules for PTSD. Geraadpleegd op 30 april 2025, van https://news.lykospbc.com/2024-08-09-Lykos-Therapeutics-Announces-Complete-Response-Letter-for-Midomafetamine-Capsules-for-PTSD
- Institute for Clinical and Economic Review. (2024, May 14). PTSD: Public comment folio. Geraadpleegd op 30 april 2025, van https://icer.org/wp-content/uploads/2023/11/PTSD-Public-Comment-Folio_05142024.pdf
- Purdue University Archives. Leo Zeff papers (MSP 74). Geraadpleegd op 30 april 2025, van https://archives.lib.purdue.edu/fa/msp74_zeff.pdf
- MAPS. Why Hundreds of Therapists Are Tripping on MDMA. Elemental by Medium. Geraadpleegd op 30 april 2025, van https://maps.org/news/media/elemental-by-medium-why-hundreds-of-therapists-are-tripping-on-mdma/
- Nat Med. 2023 Oct;29(10):2473-2480. doi: 10.1038/s41591-023-02565-4.
- Playboy: Ecstasy was legal in 1984, and it was glorious – Multidisciplinary Association for Psychedelic Studies – MAPS. (2015, December 2). https://maps.org/news/media/playboy-ecstasy-was-legal-in-1984-and-it-was-glorious/
- JAMA. 1987;257(12):1615-1617. doi:10.1001/jama.1987.03390120077027
- Passie, T. (2023). The history of MDMA. In Oxford University Press eBooks (pp. 157–182). https://doi.org/10.1093/oso/9780198867364.003.0007
- J Psychopharmacol. 2020 Jan 7;34(6):591–599. doi: 10.1177/0269881119897559
- BMJ. 2003 Jan 11;326(7380):80–81. doi: 10.1136/bmj.326.7380.80
- Tidsskr Nor Laegeforen. 2022 May 19;142(8). doi: 10.4045/tidsskr.21.0547.
- Trimbos Instituut. (2024, March 26). 6.7.2 sterfte. Nationale Drug Monitor. https://www.nationaledrugmonitor.nl/ecstasy-sterfte/
- Psychopharmacology (Berl). 2012 Apr;220(4):751-62. doi: 10.1007/s00213-011-2529-4.
- Staatscommissie MDMA, p. 165, geraadpleegd op 7 mei 2025 via https://open.overheid.nl/documenten/339f8de3-15a1-4bd8-ad39-9eec75426cef/file
- BMC Med Educ. 2024 Oct 24;24(1):1202. doi: 10.1186/s12909-024-06141-3.
- MAPS (2025, April 15), geraadpleegd op 21 mei 2025 via https://maps.org/2025/04/15/maps-announces-mdma-assisted-therapy-education-event-for-ukrainian-mental-health-practitioners
- Staatscommissie MDMA, geraadpleegd op 7 mei 2025 via https://open.overheid.nl/documenten/339f8de3-15a1-4bd8-ad39-9eec75426cef/file
- Aanbieding Verbetersignalement PTSS. (2020, Juni 15). In Zorginstituut Nederland https://www.zorginstituutnederland.nl/binaries/zinl/documenten/rapport/2020/06/15/zinnige-zorg-bij-ptss-verbetersignalement/Zinnige+Zorg+bij+PTSS+-+verbetersignalement.pdf
