In wetenschappelijke kringen is een discussie gaande over het vogelgriepvirus dat momenteel rondwaart. Hoe zorgelijk is de situatie? Dreigt een nieuwe pandemie? En waar schuilen eigenlijk de grootste risico’s: in de natuur of in laboratoria? Toine de Graaf verdiept zich in de kwestie.
Toine de Graaf
Bijna een jaar geleden raakten in de Amerikaanse staat Texas de eerste melkkoeien besmet met het H5N1-vogelgriepvirus. In april 2024 meldde persbureau Associated Press (AP) dat de uitbraak al ruim twintig kuddes in acht staten had getroffen. Dit alles speelde zich af in een tijdsbestek van slechts enkele weken nadat de grootste eierproducent van de Verenigde Staten het virus bij zijn kippen had vastgesteld.
Diezelfde maand trok vooral een bericht van de Amerikaanse overheidsorganisatie Centers for Disease Control and Prevention (CDC), dat te vergelijken is met ons RIVM, wereldwijd de aandacht: het H5N1-vogelgriepvirus was aangetroffen bij een werknemer op een Texaanse melkveehouderij.
Een vogelgriepvirus dat van dier op mens overgaat kan een pandemie uitlokken
Zijn enige symptoom was een milde oogontsteking die volledig herstelde. Maar de geest was uit de fles: een vogelgriepvirus dat van een dier overgaat op de mens, kan potentieel een nieuwe pandemie uitlokken. Want daarvoor is theoretisch dan nog maar één stap nodig: dat het virus ook van mens op mens kan worden overgedragen.
Jeremy Farrar, hoofdwetenschapper van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), ging vervolgens tijdens een persconferentie vol op het orgel. Hij waarschuwde voor een muterend virus dat van mens op mens zou kunnen overgaan, met een extreem hoog sterftecijfer als gevolg. Feit is dat op dat moment het H5N1-virus nog nooit was overgesprongen van mens op mens, zoals de CDC benadrukte. En meldingen van overdracht van dier op mens zijn uiterst zeldzaam, volgens datzelfde CDC.
Wuhan-lablek
Farrar vertelde er evenmin bij dat het omstreden gain-of-function-onderzoek, waarbij virussen in laboratoria door onderzoekers bewust gevaarlijker worden gemaakt om ze beter te kunnen bestuderen, een wezenlijke bijdrage zou kunnen leveren aan een potentiële overdracht van mens op mens. Dit is het type onderzoek dat, volgens diverse wetenschappers en inlichtingendiensten, in het Chinese Wuhan de basis legde voor het Sars-COV-2 virus, en daarmee voor de covid-19 pandemie.
Diezelfde Farrar was begin 2020 nog directeur van Wellcome Trust, een Britse variant van de Bill & Melinda Gates Foundation. In die hoedanigheid speelde Farrar een hoofdrol bij de onderdrukking van de ‘lablek-hypothese’ rond de herkomst van het Sars-COV-2 virus. Zo organiseerde hij, in overleg met de Amerikaanse ‘coronapaus’ Anthony Fauci, de inmiddels fameuze geheime teleconferentie van 1 februari 2020.
Deelnemers waren onder meer de Rotterdamse virologen prof. Marion Koopmans en prof. Ron Fouchier, naast andere beoefenaars en promotors van gain-of-function-onderzoek. Tijdens die teleconferentie werd de basis gelegd voor de cover-up die volgde: publicaties in de wetenschappelijke tijdschriften Nature en The Lancet moesten de lablek-hypothese snel naar het rijk der fabelen verwijzen. Dat lukte, maar slechts tijdelijk. Medisch Dossier berichtte hierover in 2023 (nr. 4).
Overduidelijk bewijs?
Sindsdien is meer bekend geworden over wat zich heeft afgespeeld in Wuhan, onder andere dankzij onderzoekscommissies van het Amerikaanse Congres en de Senaat. Hierbij deden deskundigen in openbare hoorzittingen een boekje open. Zo verklaarde de Amerikaanse onderzoeker Steven Quay in juni 2024 tegenover een Senaatscommissie dat er ‘een berg aan overduidelijk bewijs’ is dat Sars-COV-2 afkomstig is uit het lab in Wuhan. Het genoom van het virus heeft volgens Quay ‘zeven kenmerken die te verwachten zijn in een virus dat in een laboratorium is gemaakt en die niet voorkomen in virussen uit de natuur.’ De statistische waarschijnlijkheid van het vinden van elk kenmerk in de natuur kan worden bepaald, en de gecombineerde waarschijnlijkheid dat Sars-COV-2 uit de natuur komt is volgens hem ‘minder dan één op 1,2 miljard.’
Steeds meer insiders zijn voor een verbod op gain-of-function-onderzoek
De Amerikaanse viroloog Robert Redfield, baas van de CDC tijdens de uitbraak, verklaarde al eerder tegenover een Congrescommissie dat de pandemie hoogstwaarschijnlijk is veroorzaakt door gain-of-function-onderzoek. Hij heeft intussen ook kenbaar gemaakt bang te zijn voor een door mensen gefabriceerde vogelgrieppandemie, met een verwacht sterftecijfer van 10 tot 15%. Vanuit zijn virologische achtergrond schat Redfield in dat een voor mensen infectieus vogelgriepvirus binnen enkele maanden kan worden gemaakt in een gespecialiseerd laboratorium. Daarna is het alleen nog wachten op een lablek. Redfield is daarom voorstander van een verbod op gain-of-function-onderzoek, zoals steeds meer insiders.
Via rauwe melk
Terug naar de actuele vogelgriepuitbraak in de VS. Afgelopen najaar is de uitbraak onder Amerikaanse koeien verder geëxplodeerd. Viroloog Fouchier heeft zich half oktober in het artsenvakblad Medisch Contact beklaagd over de weinig adequate aanpak van de autoriteiten. Hij wijst erop dat het virus vooral via rauwe melk in de voedselketen kan belanden. Onderzoek naar andere besmette zoogdieren heeft volgens hem laten zien dat een besmetting via het maagdarmkanaal tot ‘heftige neurologische ontstekingen’ kan leiden. Dat geldt ‘waarschijnlijk dus óók voor de mens,’ aldus Fouchier. Hij pleit onder meer voor een negatief advies in de VS voor het drinken van rauwe koemelk.
In datzelfde artikel wordt met geen woord gesproken over de rol die gain-of-function-onderzoek zou kunnen spelen – of al heeft gespeeld – bij de vogelgriepproblematiek in de VS. Terwijl al in juni een preprint-versie is gepubliceerd van een Amerikaanse studie waarin een opmerkelijke hypothese wordt gedeeld. Het Viroscience laboratorium in het Rotterdamse Erasmus MC, waar Fouchier zijn onderzoek doet, wordt hierin nadrukkelijk genoemd. Afgelopen november verscheen deze studie in het wetenschappelijke tijdschrift Poultry Fisheries & Wildlife Sciences.
Seriële passage
Volgens de studie is het huidige H5N1-vogelgriepvirus, dat behalve Amerikaanse koeien inmiddels ook zo’n vijftig andere zoogdiersoorten geïnfecteerd heeft, mogelijk het resultaat van experimenten in het Erasmus MC Viroscience laboratorium en het USDA Southeast Poultry Research Laboratory in de Amerikaanse staat Georgia. De mogelijk hierbij gebruikte methodiek ‘seriële passage’ is een specialiteit van Fouchier. Hierbij wordt een virus op een cellijn gebracht of aan een proefdier toegediend, vervolgens geïsoleerd en opnieuw op dezelfde cellijn gebracht of aan het volgende proefdier met dezelfde kenmerken toegediend. Op deze manier ontstaat een virus dat zich razendsnel aanpast aan deze cellijn of gastheer.
Producenten van vaccins doen nu al goede zaken
Fouchier raakte hiermee al eerder in opspraak. Vooraanstaande virologen reageerden in 2012 ontzet toen Fouchier zijn laboratoriummethoden voor het genetisch manipuleren van het H5N1-vogelgriepvirus, met als doel het door de lucht overdraagbaar te maken onder fretten, publiceerde in Science. Seriële passage speelde een belangrijke rol in dit onderzoek, dat was gefinancierd door de Amerikaanse National Institutes of Health (NIH), het medische onderzoeksinstituut in de VS dat te vergelijken is met ons (veel kleinere) ZonMw.
De ophef droeg belangrijk bij aan het besluit van de Amerikaanse president Obama om dit soort experimenten met virussen tijdelijk stop te zetten. Robert F. Kennedy jr., de nieuwe Amerikaanse minister van Volksgezondheid en Sociale Zaken (HHS), betitelt in zijn boek The Wuhan Cover-Up (2023) Fouchier als een beruchte gain of function-alchemist. De door Donald Trump uitverkoren Kennedy is overigens omstreden, vooral door zijn kritische houding naar vaccins.
De auteurs Nicolas Hulscher, John Leake en Peter McCullough van de in Poultry Fisheries & Wildlife Sciences verschenen studie concluderen: ‘Genetisch bewijs en de historische context suggereren dat laboratoriumactiviteiten, waaronder seriële passage en gain-of-function onderzoek, kunnen hebben bijgedragen aan het ontstaan van H5N1-lijn 2.3.4.4b.’
Ze stellen dat geen definitief oorzakelijk verband is vastgesteld, maar dat dringend verder onderzoek nodig is: ‘Een moratorium op gain-of-function onderzoek inclusief seriële passage van H5N1 is aangewezen om een door de mens veroorzaakte grieppandemie die dieren en mensen treft, te voorkomen.’
Inkoop vaccins
Tegen de achtergrond van de actuele ontwikkelingen in de VS doen producenten van vaccins nu al goede zaken. Zo heeft ook Nederland zich vorig jaar mei aangesloten bij een EU-initiatief tot gezamenlijke inkoop van vogelgriepvaccins voor mensen die extra risico’s lopen door hun beroep. De vaccins worden pas ingezet als de situatie rond vogelgriep verslechtert. Het betreft een ‘strategische voorraad’ van het vaccin Aflunov, die 51.000 doses omvat. Die hoeveelheid volstaat voor 25.500 mensen, omdat Aflunov (van producent CSL Seqirus) twee keer moet worden toegediend volgens de bijsluiter.
Een voor mensen infectieus vogelgriepvirus kan binnen enkele maanden worden gemaakt
Tot de potentiële doelgroepen behoren vooral medewerkers in de pluimveesector, maar ook dierenartsen en personeel van laboratoria laboratoria die onderzoek doen naar besmette dieren. Fouchier heeft tegenover persbureau Reuters verklaard te beseffen dat medewerkers van zijn laboratorium heel goed in aanmerking zouden kunnen komen voor vaccinatie met Aflunov, als het wordt ingezet. En hij voegde eraan toe: ‘Ik zou het zeker nemen.’ Finland heeft als eerste Europese land beroepsgroepen reeds de mogelijkheid geboden zich te laten vaccineren met Aflunov.
Het is twijfelachtig of de gemiddelde Nederlander ooit de mouw mag opstropen voor Aflunov. Na de genoemde beroepsgroepen zullen waarschijnlijk eerst ‘kwetsbare groepen’ in aanmerking komen voor een vogelgriepvaccin, bij verslechtering van de situatie. Daarin zou een nieuwe bestelling bij CSL Seqirus kunnen voorzien.
Maar voor een massale prikcampagne, zoals tegen covid-19, is Aflunov ongeschikt. Het virus voor dat vaccin wordt namelijk gekweekt op eieren en dat zou een enorme productiecapaciteit vereisen, die er niet is. Bovendien dreigt dan ook een grondstoffentekort voor de hulpstof squaleen, een olie gewonnen uit haaien.
Absolute ramp
Dit opent de deur voor mRNA-vaccins, zoals Pfizer en Moderna die op grote schaal produceerden tijdens de vorige pandemie. Afgelopen juli kende de Amerikaanse overheid al 176 miljoen dollar toe aan Moderna voor het ontwikkelen en testen van een mRNA-vaccin tegen vogelgriep. Half november werd bekend dat zelfs klinische proeven – gefinancierd door de Amerikaanse overheid en de Bill & Melinda Gates Foundation – gaan beginnen met een zichzelf replicerend mRNA-vaccin tegen het H5N1-vogelgriepvirus.
Arcturus Therapeutics heeft van de Amerikaanse Food and Drug Administration (FDA) toestemming gekregen voor een Fase 1 klinische studie met kandidaat-vaccin ARCT-2304, waaraan ongeveer tweehonderd gezonde volwassenen zullen deelnemen.
Het is twijfelachtig of de gemiddelde Nederlander ooit de mouw mag opstropen voor Afluno
Zichzelf replicerende mRNA-vaccins zijn omstreden. Ze bevatten een enzym dat het lichaam instrueert om meer mRNA te maken. Dit maakt ‘lagere doses dan conventionele mRNA-vaccins mogelijk,’ aldus Arcturus. De Amerikaanse epidemioloog Nicholas Hulscher heeft in een reactie al laten weten dat de replicatiemachine van zichzelf vermeerderende vaccins zich gedraagt ‘als een synthetisch virus’ en ‘een onbekende periode van toxische antigeenproductie’ mogelijk maakt.
Hulscher bestrijdt de beweringen van Arcturus dat deze vaccins veiliger zullen zijn dan de eerste generatie mRNA-vaccins: ‘Omdat ze zichzelf voor een onbekende periode vermenigvuldigen, zal een kleine dosis replicon mRNA naar verwachting gevaarlijker zijn dan een grotere dosis conventioneel mRNA.’ Ook de Amerikaanse immunoloog en biochemicus Jessica Rose is verontrust. ‘Zichzelf vermeerderende mRNA-producten zouden niet gebruikt mogen worden’, waarschuwt zij. ‘Dit is een absolute ramp die staat te gebeuren.’
Toekomstscenario
De ervaring leert dat nieuwe vaccins vroeg of laat in de armen van burgers gaan. Wie behoefte heeft aan een voorspelling van Nederlandse signatuur, kan terecht in het rapport Ruimtelijke verkenning 2023: vier scenario’s voor de inrichting van Nederland in 2050, dat in 2023 is uitgebracht door het Planbureau voor de Leefomgeving. In één van de vier scenario’s in dat rapport voorziet de tijdlijn dat in 2025 ‘meer dan 50 miljoen dieren’ worden geruimd in verband met vogelgriep. En datzelfde toekomstscenario meldt voor het jaar 2032 ‘lockdowns vanwege uitbraak vogelgriep’.
Kijk niet vreemd op als het allemaal veel sneller zijn beslag krijgt. Op 21 oktober j.l. vond in New York namelijk een ‘volledige pandemische oefening’ plaats rond een hypothetische vogelgriepuitbraak. Kritische volgers schrokken zich rot, toen deze vogelgriep-simulatie begin oktober uitlekte tijdens de International Bird Flu Summit in Fairfax (VS).
De Amerikaanse internist Clayton J. Baker bijvoorbeeld noemt deze oefening reden voor ‘grote bezorgdheid.’ Hij herinnert aan de timing van Event 201: een simulatie van een coronavirus-uitbraak die plaatsvond in oktober 2019, dus kort voordat Sars-COV-2 de wereld in haar greep kreeg. Ook Hulscher vindt het verontrustend nieuws. ‘Event 201 zou ons eraan moeten herinneren dat oefeningen meestal worden gehouden vóór de echte gebeurtenis,’ aldus Hulscher.
Sommige mensen beschouwden de vogelgriep-simulatie als goed nieuws, vanuit de gedachte: je kunt maar beter voorbereid zijn. Event 201 diende echter slechts de belangen van Big Farma en niet van de wereldburgers, benadrukken critici. Prof. Kees van der Pijl wijst er in zijn boek Pandemie van de angst (2021) op dat één van de aanbevelingen van Event 201 was ‘het aanscherpen van censuur op sociale media en zelfs beperkte afsluiting van het internet.’
Ook Robert F. Kennedy jr. vindt dat we ons geen illusies moeten maken over dit soort oefeningen. In The Wuhan Cover-Up schrijft hij dat zo’n simulatie burgers niet zal leren hoe ze hun immuunsysteem kunnen versterken met goede voeding, afvallen, beweging en vitamine D. Ook houdt zo’n oefening zich niet bezig met de vraag ‘hoe grondwettelijke rechten te behouden tijdens een wereldwijde pandemie.’
Bronnen
- Kneepkens E. Vogelgriep: ‘Er zijn genoeg redenen om ons zorgen te maken’. Medisch Contact, 16 oktober 2024.
- Hulscher N, Leake J, McCullough PA. Proximal Origin of Epidemic Highly Pathogenic Avian Influenza H5N1 Clade 2.3.4.4b and Spread by Migratory Waterfowl. Poult Fish Wild Sci. 2024; 12:286.
- Kennedy RF jr. The Wuhan Cover-Up. Skyhorse Publishing, 2023.
- Ruimtelijke verkenning 2023: vier scenario’s voor de inrichting van Nederland in 2050. Planbureau voor de Leefomgeving, 2023.
