Leerkracht en gedragsspecialist Bart Heeling schrijft sinds vier jaar op LinkedIn over zijn ervaringen met leerlingen in het speciaal onderwijs. Hij benadrukt hoe ogenschijnlijk kleine veranderingen grote effecten kunnen hebben. ‘Als je anders kijkt, ontstaan nieuwe mogelijkheden. Het effect daarvan is verbluffend en verandert levens.’
Door: Ellen Vunderink
Het verhaal van Bart Heeling begint in het klaslokaal, waar hij 20 jaar lang werkte met kinderen uit verschillende situaties, zowel in het regulier als het speciaal onderwijs. ‘Ik heb een passie voor kinderen die meer bagage dragen dan de gemiddelde leerling.’
Hij benadrukt dat kinderen met trauma’s, ongeacht hun schooltype, gewoon kinderen zijn. ‘Ze hebben misschien meer meegemaakt, maar trauma zie je niet altijd aan de buitenkant. Ik had ooit een meisje in de klas met een vriendelijk uiterlijk, maar met een verleden dat maakte dat zij onverwacht heftig kon reageren. Dat verwachtten mensen niet bij haar verschijning.’
Heeling heeft ruim 81.000 volgers op LinkedIn. Vier jaar geleden begon hij met 380 connecties. Deze enorme groei laat zien dat zijn verhalen mensen aanspreken.
Hij is inmiddels gestopt met voor de klas staan. Het aantal verzoeken om workshops en lezingen was zo groot dat hij zich realiseerde dat hij meer kon bereiken door zijn werkwijze over te brengen aan collega’s. Hoewel hij zijn werk voor de klas in het begin wel miste, vond hij vrede in het feit dat zijn voormalige leerlingen in goede handen waren.
‘Een collega van mij, die net zo werkt als ik, heeft mijn groepen overgenomen. En ik reis nu door het land om leerkrachten, ouders en begeleiders te inspireren met mijn visie op gedrag en onderwijs.’
Maatschappelijke druk
‘Veel kinderen lijden onder de toenemende maatschappelijke druk,’ vertelt Heeling. ‘Ik vergelijk het wel eens met koffie. Vroeger dronken we filterkoffie en gingen we ongefilterd met elkaar om. Nu is het andersom: onze koffie is vers en ongefilterd, maar ons gedrag is steeds meer gefilterd door sociale media en verwachtingen.
Deze druk, gecombineerd met onverwerkte trauma’s, drukt zwaar op kinderen en kan leiden tot grote mentale problemen. Er zijn in ons land 70.000 kinderen die thuiszitten omdat school te overweldigend is voor ze.’
Vroeger dronken we filterkoffie en gingen we ongefilterd met elkaar om. Nu is het andersom
Heelings werk raakt diep, niet alleen omdat hij kinderen begrijpt, maar juist omdat hij zijn toehoorders en lezers helpt anders naar kinderen te kijken. Na zijn workshops is er een duidelijk verschil merkbaar in de klassen en gezinnen waarmee hij werkte.
‘De grootste voldoening komt als iemand me vertelt dat mijn aanpak hen heeft geholpen. Dan weet ik dat ik meer mensen bereik dan ik ooit in één klas had kunnen doen.’
Zijn agenda is vol, zijn missie helder: kinderen een veilige plek bieden, waar ze mogen zijn wie ze zijn. ‘Kinderen zijn afhankelijk van ons. Als wij ruimte scheppen door afstand te nemen, kunnen zij groeien. Dat is het mooiste wat je voor ze kunt doen.’
Tekst gaat verder onder de foto.
Aandacht zonder oordeel
‘Hoe kijken we naar elkaar? Hoe begrijpen we gedrag? En vooral: hoe geven we ruimte voor groei, fouten en herstel? Kinderen zijn afhankelijk van ons. Ze kunnen niet zomaar weg. Dat legt een verantwoordelijkheid op ons als volwassenen. Het vraagt van ons dat we verder kijken dan het gedrag dat we zien.
Ik vraag mensen vaak: Wat denk je dat een stil kind heeft meegemaakt? En vervolgens: Wat denk je dat een boos kind heeft meegemaakt? Het antwoord is bijna altijd hetzelfde: trauma, verlies, onzekerheid.
Toch reageren we anders op de een dan op de ander. Bij het boze kind voelen we irritatie. Het stille kind laten we vaak met rust. Maar beide reacties schieten tekort. Want beide kinderen hebben iets nodig. Niet ons oordeel, maar onze aandacht.’
Gewend aan mislukkingen
‘Bij het boze kind betekent dat: laten zien dat dingen wel goed kunnen gaan,’ zegt Heeling. ‘Misschien is dat kind gewend dat alles mislukt – thuis, op school, met vrienden. Dus veroorzaakt hij zelf maar een mislukking, om de controle te houden. Wat hij nodig heeft, is iemand die rustig zegt: Ik zie wat je doet, maar ik blijf hier. Samen zorgen we dat dit wél goed gaat.
Het stille kind vraagt weer iets anders. Dat vraagt om kleine, oprechte vragen die interesse tonen. Wat deed je gisteren na school? Met wie speel jij graag? Door dagelijks in te checken, bouwen we vertrouwen op. Ook al wil het kind dat misschien niet direct toelaten.’
Als wij ruimte scheppen door afstand te nemen, kunnen kinderen groeien
‘Wat me daarbij raakt,’ vervolgt hij, ‘is dat we deze principes overal kunnen toepassen: op kinderen, volwassenen, ouders. We vergeten soms dat iedereen vecht met zijn eigen onzekerheden, met zijn eigen copingmechanismen. Het gaat niet om boosheid of oordeel, maar om samen een weg te vinden. Om compassie. Vertrouwen.
Ik vertel altijd hoe belangrijk het is om regelmatig in te checken bij mensen om je heen. Of ze nou opstandig, stil, vrolijk of uitbundig zijn. Als je interesse toont, kun je een groot verschil maken in iemands leven.’
‘Tijdens ouderavonden zeg ik vaak: Word niet boos op kinderen. Boosheid zegt meer over jou dan over hen. Het leert kinderen niets, behalve waar jouw grens ligt.
Als je boos bent, is het belangrijk om bij jezelf te rade te gaan. Als je ontdekt wat jou raakt, kun je anders kijken naar datgene waarmee het kind jou boos maakte. En kun je anders reageren.
Het is onze taak om kinderen juist ruimte te geven, te vertrouwen dat ze groeien, fouten maken, risico’s nemen. En ja, soms vallen ze. Letterlijk of figuurlijk, maar dat is hoe ze leren.’
Vertrouwen en vrijheid
‘Een voorbeeld dat me altijd raakt, is dat van de rubberen tegels onder een klimrek. Ze geven schijnveiligheid,’ legt Heeling uit. ‘Kinderen leren niet meer inschatten wat een echte val is. Net zoals de controle die ouders hebben met een leerlingenvolgsysteem.
Het is goedbedoeld, maar we ontnemen de kinderen het recht op fouten maken, op geheimen, op herstellen. Zoals een kind dat een slecht cijfer haalt en denkt: Ik trek dit recht bij de volgende toets. Maar dat moment wordt hem vaak ontnomen, omdat wij al weten dat het misging.’
We vergeten soms dat iedereen vecht met onzekerheid
‘Het leven draait om vertrouwen. Of je nu een kind, een ouder, een docent of gewoon een medemens bent,’ benadrukt hij. ‘Het gaat om de bereidheid elkaar de ruimte te geven, niet alles te willen beheersen, en erop te vertrouwen dat een kind tijd nodig heeft om te kunnen groeien. Ze zijn constant in ontwikkeling. Vertrouw erop dat een kind wel komt waar het moet zijn.
Kijk niet te veel naar wat er feitelijk niet goed gaat. Let niet op curves en laat de controle los. Nu ik dit zeg, moet ik denken aan het liedje Because of you van Kelly Clarkson. Als we ons te veel zorgen maken om onze kinderen, maken we ze bang. Zij zingt het zo mooi:
Because of you, I never stray too far from the sidewalk. Because of you, I learned to play on the safe side, so I don’t get hurt. Because of you, I find it hard to trust not only me, but eve-ryone around me. Because of you, I am afraid.’
‘We leven in een wereld waarin systemen steeds meer gebaseerd lijken te zijn op controle, op beheersbaarheid. In het onderwijs zien we dat terug in de focus op gemiddelden, protocollen en meetbare resultaten,’ zegt Heeling.
‘Scholen, ouders, en zelfs leraren proberen grip te krijgen op wat vaak niet te grijpen is: de individuele ontwikkeling van een kind, of de werkdruk in een beroep dat draait om menselijke interactie. We streven naar maatwerk, maar dat wordt ondergesneeuwd door een systeem dat beheersing en controle boven vertrouwen plaatst.
In mijn gesprekken met scholen en directeuren merk ik deze spanning vaak op. Laatst zei een directeur trots: Ik geef mijn team veel vrijheid. Het klonk mooi, maar het deed me stilstaan. Want is vrijheid wel vrijheid als het gegeven wordt? Autonomie die afhankelijk is van toestemming, is per definitie geen echte autonomie.’
‘Vrijheid ontstaat niet door het te schenken; het ontstaat wanneer je afstand durft te nemen en erop vertrouwt dat mensen zelf in hun kracht gaan staan,’ legt hij verder uit. ‘Leraren hoeven niet ‘in hun kracht gezet’ te worden, net zomin als kinderen dat hoeven. De kracht is er al. Het enige wat nodig is, is dat we ruimte geven, onze verwachtingen loslaten, en vertrouwen hebben in hun potentieel.
Vrijheid, autonomie en vertrouwen: het zijn geen losse ideeën, maar fundamentele voorwaarden voor groei. Alleen door ruimte te geven, creëren we de ruimte waarin mensen – kinderen én volwassenen – echt kunnen bloeien. Dat is wat het systeem nodig heeft. En misschien ook, als we eerlijk durven kijken, wat wij allemaal nodig hebben.’
Tekst gaat verder onder de foto.
Echt gebeurd
‘Soms vraagt het leven niet om woorden, maar om stilte. Stilte waarin ruimte ontstaat, waarin de ander zich veilig genoeg voelt om te mogen bestaan. Dat geldt zeker wanneer je te maken hebt met iemand die worstelt; met heftige emoties, met moeilijk gedrag.
Ik herinner me een moment waarop dat zo helder werd. Een leerling, een jongen die ik eerder in de klas had, zat volledig door het lint op het kantoor. Collega’s vroegen of ik wilde komen, want hij vroeg naar mij.
Toen ik binnenkwam, zag ik hem worstelen en vechten – niet alleen met de situatie maar ook met zichzelf. Een collega stond voor de deur, rustig, maar bezorgd. Wat ik toen deed, kwam niet uit een handleiding.’
Vrijheid en vertrouwen zijn de voorwaarden voor groei
‘Ik liep naar hem toe en pakte hem vast, zoals we ooit in een moment van rust en vertrouwen hadden afgesproken. Dat was onze taal, een manier van verbinden die hij kende. Hij keek me aan en zei kort: Met meester Bart praten. Niet hier.
Ik nam hem mee, rustig, naar een plek waar we alleen konden zijn. Daar zette ik hem naast me neer. We zeiden niets. Helemaal niets. Dat was moeilijk. Alles in mij wilde praten, vragen, uitleggen, oplossen. Maar ik wist dat dat nu niet nodig was. Dus ik bleef stil.
Af en toe keek ik naar hem en zag ik de tranen die hij haastig wegveegde. Alles aan hem straalde uit hoe groot de storm in zijn hoofd was. Die minuten voelden eindeloos. Maar na een tijdje – vijf minuten, misschien iets langer – kreeg hij weer adem. Hij keek me aan en zei zacht: Het gaat wel weer, meester. Ik kan terug naar mijn klas.’
‘We liepen samen terug, voor de zekerheid. Voor het geval er onderweg nog iets zou gebeuren. Maar dat gebeurde niet. Hij liep rustig naar binnen en nam zijn plek weer in, zonder ophef. Zijn juf keek niet vreemd op, stelde geen vragen. En dat was goed. Want wat hij nodig had, was niet een uitleg, geen ondervraging. Hij had ruimte nodig, regie over zichzelf.
Dit moment liet me iets essentieels zien: wij, als volwassenen, als begeleiders, doen ook maar wat. We putten uit technieken, modellen, en theorieën, maar uiteindelijk is mens-zijn veel eenvoudiger. Het is aanwezig zijn, in het moment. Betekenisvol zijn, niet door te spreken, maar door te zijn.’
‘Wat deze leerling nodig had, was geen oplossing, waren geen woorden. Hij had liefde nodig. Geen romantische liefde, maar onvoorwaardelijke acceptatie. Het vermogen om hem te zien zoals hij was, zonder oordeel. Om de situatie niet alleen te accepteren, maar te aanvaarden.
Daartussen is een subtiel verschil. Accepteren betekent: de situatie nemen zoals die is, maar er verder niets mee doen. Aanvaarding gaat verder: het is de situatie omarmen, erkennen in zijn volledigheid, en van daaruit verdergaan. Het is zeggen: Ik zie je. Dit ben jij. En dat is goed.
Dit soort momenten zijn vormen van liefde. Liefde als in erkenning, vertrouwen en onvoorwaardelijke acceptatie. Het is erkennen dat we allemaal imperfect zijn, dat we niet alles weten, dat we fouten maken. Maar dat we in die imperfectie iets wezenlijks voor elkaar kunnen betekenen.’
Ruimte geven
Als we dat kunnen – de ruimte geven, de stilte toelaten, het moment omarmen – geven we de regie terug aan degene die het nodig heeft. ‘We zeggen niet: Ik zet jou in je kracht. Nee, we creëren een omgeving waarin iemand zijn eigen kracht kan vinden,’ benadrukt Heeling. ‘En dat is denk ik de kern van mens zijn. Liefdevol aanwezig zijn, in het moment, voor de ander én voor jezelf.’ ●
Meer informatie: bartheeling.nl
