Alles over het endometriosedieet

Het endometriosedieet. Je hoort en leest er steeds vaker over. Toch bestaat er ook verwarring. Er blijkt namelijk niet zoiets te bestaan als hét endometriosedieet. Daarbij veranderen de inzichten geregeld over welke voedingsmiddelen wel of juist niet goed zouden zijn. Medisch Dossier verdiept zich in de kwestie.

Naar schatting 1 op de 10 vrouwen heeft endometriose, een chronische aandoening die tot ernstige bekkenpijn en verminderde vruchtbaarheid leidt. Het kan jaren duren voordat een diagnose wordt gesteld. Verwarring met andere aandoeningen ligt op de loer. De symptomen lijken namelijk sterk op klachten die bij bijvoorbeeld bij coeliakie en het prikkelbare darm syndroom optreden. Voor vrouwspecifieke gezondheidsproblemen is terecht meer aandacht. Dat geldt ook voor endometriose.

In Nederland zijn inmiddels diverse multidisciplinaire behandelcentra te vinden waar gynaecologen samenwerken met bekkenbodemspecialisten, urologen, psychologen, pijnspecialisten, chirurgen en diëtisten. De behandeling varieert kort door de bocht van niets doen tot aan medicatie (voornamelijk hormonen die de menstruatiecyclus stilleggen) en operatief ingrijpen of een combinatie daarvan. Wat aanslaat bij een individuele patiënt is lastig te voorspellen en ook het slagingspercentage is beperkt. Daarom worden steeds vaker aanpassingen van het voedingspatroon geadviseerd. Ook door het reguliere, medische circuit.

Welke behandeling aanslaat is lastig te voorspellen

Zwarte lijst

Vanuit de wetenschappelijke literatuur zijn er legio aanwijzingen dat bepaalde voedingsmiddelen een rol kunnen spelen bij het ontstaan van de aandoening. Rood vlees, alcohol, koffie, zuivel, gluten, geraffineerde suikers en voeding met veel plantaardige oestrogenen, zoals soja, staan om die reden vaak op de zwarte lijst als je een endometriosedieet volgt. Het vermijden van deze voedingsmiddelen zou een anti-inflammatoir, antioxidant en/of antioestrogeen effect hebben, waardoor pijnklachten afnemen.

Tot zover de theorie. Onomstotelijk wetenschappelijk bewijs dat het vermijden van specifieke voedingsmiddelen helpt om endometrioseklachten te verminderen, is er nog altijd niet.

Dat was ook de conclusie van een systematic review uit 2020 van diëtist-onderzoeker Emma Huijs in samenwerking met Annemiek Nap, hoogleraar Voortplantingsgeneeskunde aan het Radboudumc in Nijmegen.1 Momenteel onderzoekt Huijs het effect van een ontstekingsremmend dieet. De eerste resultaten uit deze zogenaamde AIDEN-studie worden in 2024 verwacht. Of het volgen van zo’n dieet haalbaar is, is inmiddels in een kwalitatieve studie in kaart gebracht.2

Voor de eerdergenoemde review werden de databases PubMed en Cochrane doorzocht. ‘Wat naar voren kwam, was dat voedingsstoffen met directe of indirecte ontstekingsremmende eigenschappen mogelijk effectief zijn bij het onderdrukken van endometriose-geassocieerde pijn,’ zegt Huijs.

‘Op basis daarvan is de speculatie dat voedingsmiddelen die rijk zijn aan meervoudig onverzadigde vetzuren, zoals bepaalde vitaminen en mineralen, antioxidanten, polydatine (resveratrol) en lactobacillen, in een dieet passen om endometriosesymptomen te onderdrukken. Het is echter nog te vroeg om op basis van de resultaten een endometriosedieet te ontwikkelen.’

Kwaliteit van leven

Onomstotelijk bewijs of niet, mensen met endometriose die een dieet volgen, beoordelen hun kwaliteit van leven significant hoger dan vrouwen die geen dieet volgen. Dat blijkt onder meer uit onderzoek van psychosociaal ondersteuner, leefstijlcoach en diëtist in opleiding Jane Wijbers.

Haar pilotstudie in samenwerking met Velja Mijatovic, hoogleraar op het gebied van endometriose, en arts-onderzoeker Annelotte van Haaps van Endometriosecentrum Amsterdam UMC, naar de invloed van dieetinterventies op endometriose, werd november 2023 gepubliceerd.3 In het eerste jaar van haar hbo-opleiding Voeding en Diëtetiek aan de Haagse Hogeschool verdiepte Wijbers zich ook al in de kwestie. Aan dat onderzoek deden 212 patiënten mee.4

Haar belangstelling voor de materie is niet toevallig. ‘Het was de directe aanleiding om diëtetiek te gaan studeren. Ik begon het onderzoeks-traject als patiënt. In 2018 werd bij mij de diagnose gesteld. Sinds de puberteit had ik al pijnklachten. Volgens de huisarts hoorden deze bij mijn menstruatie. Toen ik stopte met de anticonceptiepil, verergerden de klachten enorm.

Na verloop van tijd kampte ik dagelijks met stekende pijn. Al googelend kwam ik op de site van de Endometriose Stichting terecht. Van wat ik daar las, herkende ik wel heel erg veel. Na wat aandringen kreeg ik van mijn huisarts een doorverwijzing naar de gynaecoloog. Daar was binnen een paar minuten duidelijk wat er aan de hand was.’

Een ommekeer

Het advies van haar gynaecoloog om het endometriosedieet te gaan volgen, zorgde letterlijk en figuurlijk voor een ommekeer.

‘Ook in praktische zin, want dit betekende dat ik moest overschakelen naar een gluten-, lactose-, soja-, suiker-, vlees- en alcoholvrij voedingspatroon. Dat had nogal wat impact op mijn leven, ik houd van eten. Maar al snel bleken mijn klachten inderdaad te verminderen.

Daardoor werd ik echt door het onderwerp gegrepen. Ik besloot mijn baan als psychosociaal ondersteuner op te zeggen en ging in deeltijd diëtetiek studeren. In mijn praktijk Positive Balance begeleid ik nu andere mensen met een chronische ziekte op weg naar een nieuwe, gezonde balans.’

Terug naar het onderzoekstraject. ‘Stap één bij de pilotstudie was omkaderen wat precies onder een endometriosedieet wordt verstaan,’ zegt Wijbers. ‘De versies die op internet circuleren, zijn doorgaans gebaseerd op de persoonlijke ervaringen van patiënten.

Het dieet dat door specialistische behandelcentra wordt geadviseerd, is feitelijk een wetenschappelijk onderbouwd low-FODMAP-dieet waarmee je ontdekt waarvoor je gevoelig bent. In mijn geval waren dat pistachenoten – waar ik dol op ben – en knoflook.

In het begin is zo’n eliminatiedieet pittig, maar aan het einde van de rit heb je een duidelijk inzicht in welke voedingsmiddelen je beter zou kunnen vermijden. Maar het wordt dus makkelijker. Anders is dat als je permanent specifieke voedingsmiddelen moet vermijden.’

Wat is Endometriose?

Endometriose is een veelvoorkomende medische aandoening bij vrouwen, waarbij op baarmoederslijmvlies lijkend weefsel ook buiten de baarmoeder voorkomt. Endometriose veroorzaakt chronische ontstekingsreacties, wat kan leiden tot littekenweefsel en verklevingen. Endometriosehaarden kunnen op meerdere plekken in het lichaam voorkomen, maar worden het vaakst gevonden in het bekkengebied, op de eierstokken, in het rectovaginale gebied, op de blaas en op de darmen.

Pijnlijke menstruaties en ovulaties, pijn tijdens of na de seks, hevig menstrueel bloedverlies, chronische bekkenpijn, vermoeidheid en een opgeblazen buik zijn de belangrijkste symptomen. Endometriose kan tot verminderde vruchtbaarheid en onvruchtbaarheid leiden.

Fyto-oestrogenen

‘Bij het endometriosedieet in ons onderzoek hebben we ons beperkt tot voedingsmiddelen die volgens de literatuur een rol kunnen spelen bij het verergeren van endometrioseklachten: gluten, koemelk, toegevoegde suikers, rood vlees, bewerkte voeding ofwel de befaamde pakjes en zakjes en alcohol. Cafeïne was beperkt toegestaan en soja was optioneel. In veel endometriosediëten staan sojaproducten op de zwarte lijst vanwege het hoge gehalte aan plantaardige oestrogenen, maar vanuit wetenschappelijk perspectief zijn de meningen nog altijd verdeeld.’

De 62 deelnemers – allemaal met de diagnose endometriose en met klachten – werden in drie groepen verdeeld: endometriosedieet, low-FODMAP-dieet en een controlegroep zonder dieet.

Het onderzoekstraject bestond uit drie maanden begeleiding en drie maanden voortzetting van het gekozen dieet op eigen initiatief. ‘In de studie hebben we gekeken naar het effect van wel of niet diëten op pijnklachten in het bekkengebied, pijn voor en na de seks en rond de menstruatie, pijn in het maag/darmgebied en de algemene kwaliteit van leven.’

 

Minder pijn en ongemak

‘In beide dieetgroepen zagen we na zes maanden een significant positief effect op zowel de pijn tijdens/na seks en bij het plassen, de vermoeidheid en het opgeblazen gevoel,’ zegt Wijbers.

‘De FODMAP-groep rapporteerde minder pijn en ongemak bij het plassen en minder opgeblazen gevoel en de endometriosedieet-groep minder opgeblazen gevoel en minder vermoeidheid. Ook de controlegroep ervoer een significante vermindering van het opgeblazen gevoel.’

De psychosociale ondersteuning speelt hierbij wellicht een rol. ‘Opvallend was in elk geval dat er nauwelijks deelnemers afhaakten. Terwijl mensen toch door een heel proces gaan. In het begin was iedereen enorm enthousiast.

Na de eerste uitleg – toen duidelijk werd wat er precies van de deelnemers werd gevraagd – raakte men al wat gedemotiveerd. Toen men na drie weken verschil merkte, werd dit beter. Als je geen verschil merkt is volhouden natuurlijk lastiger. De meest positieve effecten werden pas na drie maanden bereikt.’

Langetermijneffecten

Conclusie van de studie is zoals gezegd dat dieetinterventies inderdaad bijdragen aan het verminderen van pijnklachten en het verbeteren van de kwaliteit van leven. Toch is voorzichtigheid geboden bij de interpretatie van die conclusie, benadrukt Wijbers.

‘We weten onvoldoende van de langetermijneffecten. Op de korte termijn kan een endometriosedieet inderdaad bepaalde maag-darmklachten verminderen. Maar op de langere termijn heeft dit als nadeel dat je misschien te eenzijdig eet en bepaalde voedingsstoffen mist. Dat kan de kans op andere gezondheidsproblemen verhogen. Zelf ben ik om die reden weer koemelk aan mijn dieet gaan toevoegen.’

De inzichten veranderen geregeld. Dat blijkt wel uit het advies ‘vermijd gluten’ – volgens dr. Google de pijler onder vrijwel elk endometriosedieet. Volgens een recent gepubliceerde analyse is er onvoldoende bewijs voor de veronderstelling dat gluten een rol spelen bij endometriose en is een glutenvrij dieet alleen aan te bevelen als je ook coeliakie hebt.5

‘Er bestaat op dit moment dus geen specifieke dieetrichtlijn voor endometriose die tijdens de behandeling door diëtisten wordt ingezet,’ benadrukt Wijbers. ‘Het endometriosedieet, zoals dat op internet wordt omschreven, wordt dus niet door diëtisten geadviseerd.

Individuele verschillen

Een dieet is maatwerk. Wat voor de een werkt, hoeft dat voor een ander niet te doen. Dat is ook de overtuiging van Stephanie van Hulst, gelicenseerd acupuncturist en Chinees herbalist met een eigen praktijk in Nijmegen. Zij heeft zich gespecialiseerd in de behandeling van endometriose- en menstruatieklachten.

Daarvoor combineert zij inzichten uit de oosterse en westerse voedingsleer met recent wetenschappelijk onderzoek. Haar boek Endometriose en menstruatieklachten te lijf dat in 2017 verscheen geldt als standaardwerk. Eind 2024 wordt de Engelse vertaling verwacht.

‘Mensen zijn verschillend dus ook de reactie op voeding kan van persoon tot persoon verschillen. Neem gluten. Mensen met een westerse achtergrond hebben zelden een heftige vorm van intolerantie, mensen met een Aziatische achtergrond kunnen deze wel hebben. Andersom zijn we in de westerse wereld van origine geen soja gewend.’

Het is echter de vraag of je sojaproducten moet vermijden omdat deze veel fyto-oestrogenen bevatten. ‘Deze vind je ook in bijvoorbeeld broccoli. Het is verstandiger om per persoon uit te vinden wat werkt. ‘Alle gluten uit je dieet schrappen, vraagt nogal wat. Misschien merk je ook positief effect als je in de week rond je menstruatie geen gluten eet, of als je iets vaker voor speltproducten kiest.’

Als je geen verschil merkt is volhouden natuurlijk lastiger

Kleine aanpassingen

‘Mijn ervaring is dat je met kleine aanpassingen al veel verschil kunt maken. Soms zit zo’n aanpassing in de bereiding. Vanuit de Chinese voedingsleer wordt ook rekening gehouden met hoe je iets bereidt en op welk moment je iets eet.

Misschien kun je niet tegen gebakken bloemkool, maar wel tegen gestoomde. Vaak voel je dat zelf al wel een beetje aan. ‘Ik houd niet zo van brood, zegt iemand dan. Of: ik vind dit of dat niet lekker.’

‘Ik ben ervan overtuigd dat je met de helende kracht van voeding verbeteringen kunt bewerkstelligen. Ook als je een ernstige vorm van endometriose heb, bijvoorbeeld bij je darmen.

Artsen komen soms op een punt dat zij niet meer durven te opereren vanwege het risico op complicaties. Aanpassing in je voeding kan dan zeker een verschil maken. Maar in mijn optiek is het én-én. Een combinatie van voeding én medische interventies.’

‘Los daarvan: ook als je bijvoorbeeld last hebt van onbegrepen menstruatieklachten als PMS of zelfs PMDD, hevig menstrueel bloedverlies of overgangsklachten, kun je voeding inzetten als medicijn.

Iedere fase van de cyclus vraagt om een eigen aanpak qua voeding, aangepast aan dat moment in de cyclus en aan de klachten die je dan ervaart. Door je voedingspatroon aan te passen op het ritme van de cyclus reageer je het meest adequaat op de natuurlijke schommelingen ervan.’

Psychologische effecten

Het goede van een dieet is dat het je regie geeft. Psychologische effecten kunnen zeker een rol spelen bij een verbeterde kwaliteit van leven. Los daarvan kun je stellen dat je, als je eet volgens de orthomoleculaire of Chinese voedingsleer, meer voedingstoffen binnenkrijgt dan met een gemiddeld westers dieet. Daarbij houd je rekening met intoleranties. Zo versterk je je immuunsysteem en ondersteun je je hormoonbalans. Dat is heilzaam voor iedereen.’

Lekker en gezond gaan prima samen. Dat er legio recepten zijn die perfect passen in een ‘endometriosedieet’, maar die ook superlekker zijn, eenvoudig om te maken én geschikt voor het hele gezin, blijkt niet alleen uit het boek van Van Hulst, maar ook uit de recepten die ‘foodie’ Jane Wijbers deelt via janeflavours.nl.

Van Hulst: ‘In de traditionele Chinese voedingsleer is het uitgangspunt dat alles wat je eet waardevol kan zijn. Dit betekent dat je ook als je endometriose hebt nog steeds heel gevarieerd kunt eten.’

‘Het endometriosedieet is een reis waarbij je je eigen reisleider bent. Uit onderzoeken naar het endometriosedieet, onder andere van Jane Wijbers, heb ik begrepen dat deelnemers een dieet vaak ingewikkeld vinden en lastig vol te houden.

Dat is niet mijn ervaring. Maar we komen misschien andere mensen tegen. Als je naar een acupuncturist gaat, heb je waarschijnlijk al meer het idee dat je zelf de regie over je gezondheid kunt nemen.’

Bronnen:

  1. Huijs E, Nap A. The effects of nutrients on symptoms in women with endometriosis: a systematic review. Reprod Biomed Online. 2020 Aug;41(2):317-328. Doi: 10.1016/j.rbmo.2020.04.014
  2. Huijs E, Nap A, Van Stigt B, De Roos N. The feasibility of an anti-inflammatory diet in endometriosis: barriers and facilitators perceived by endometriosis patients. 2023 Oct. Doi 10.1016/j.rbmo.2023.103624
  3. A P van Haaps, J V Wijbers, A M F Schreurs, S Vlek, J Tuynman, B De Bie, A L de Vogel, M van Wely, V Mijatovic, The effect of dietary interventions on pain and quality of life in women diagnosed with endometriosis: a prospective study with control group, Human Reproduction, Volume 38, Issue 12, December 2023, Pages 2433 2446, https://doi.org/10.1093/humrep/dead214
  4. Van Haaps A, Wijbers J, Schreurs A, Mijatovic V. A better quality of life could be achieved by applying the endometriosis diet: a cross-sectional study in Dutch endometriosis patients. Reprod Biomed Online. 2023 Mar;46(3):623-630. doi: 10.1016/j.rbmo.2022.12.010
  5. Brouns F, Van Haaps A, Keszthelyi D, Venema K, Bongers M, Maas J, Mijatovic V. Diet associations in endometriosis: a critical narrative assessment with special reference to gluten. Front Nutr. 2023 Sep 4;10:1166929. doi: 10.3389/fnut.2023.1166929

 

Stephanie van Hulst

Meer informatie: praktijkvanhulst.nl

Jane Wijbers
meer informatie: positivebalance.nl

Voor meer informatie over Endometriose wijzen wij u graag op de stichting Endometriose
Kijk voor ook eens op hun website www.endometriose.nl

Wilt u dit artikel lezen?

Als abonnee kunt u dit artikel gratis lezen door in te loggen op uw account. Nog geen abonnee? Sluit nu een abonnement af.

Andere artikelen van Paula Kragten

No results found.

Marktwerking en zorg?

Veel politici spreken zich uit over marktwerking in de zorg. Volgens sommigen helpt concurrentie om kosten te beteugelen. Volgens anderen leidt het juist tot meer kosten en minder kwaliteit. De uitspraken van voor- en tegenstanders zijn niet altijd onderbouwd. Ten...

Gastcolumn: Emoties kun je als voedsel verteren

Er is de afgelopen jaren een gestage toename te zien van het aantal mensen dat psychische aandoeningen ontwikkelt.1 Dat is zorgelijk, maar eigenlijk ook relatief eenvoudig te veranderen. De kern van het probleem is dat veel mensen hun emoties niet adequaat kunnen...

De borsten

Zacht, rond, fier, stevig, klein, hangend, veranderd of zelfs afwezig na een operatie… Borsten zijn er in vele prachtige soorten en maten. Ze bestaan uit vetweefsel, bindweefsel, ligamenten én borstklieren; elke borst is gevuld met zo’n vijftien tot twintig lobben die...

Holistische hulp bij een kinderwens

Zwanger worden, het lijkt zo vanzelfsprekend. Toch heeft 1 op de 5 stellen vruchtbaarheidsproblemen - en dat worden er steeds meer. In haar praktijk begeleidt Ingrid Schoonveld vrouwen met een onvervulde kinderwens. Schoonveld werkte al jaren in de communicatiesector...

Beter naar je gevoel (leren) luisteren deel 2

In het eerste deel van dit tweeluik las je waarom het een uitdaging kan zijn om naar je gevoel te luisteren. In dit tweede deel gaan we in op het maken van gezonde voedingskeuzen, door een situatie te creëren waarin je op je gevoel kunt leren vertrouwen. Belangrijke...

Paula Kragten avatar

Over de auteur

Paula Kragten is oprichtster van online menstruatiemagazine Period! dat in een Nederlands- en Engelstalige editie verschijnt, en auteur van het boek 'Mooi rood is niet lelijk' Als menstruatiedeskundige becommentarieert zij geregeld actuele kwesties als menstruatiearmoede en -verlof, en de impact van menstruatieproducten op de gezondheid en het milieu.
Lees meer artikelen van Paula Kragten