De pijnappelklier is een orgaantje midden in ons brein, niet groter dan een gekookte rijstkorrel. Dit mini-orgaan produceert het hormoon melatonine, essentieel voor ons slaap-waakritme. De klier wordt ook geassocieerd met bewustzijn en spiritualiteit. Alle reden om er goed voor te zorgen. Maar hoe doe je dat?

Wie pijnappelklier zegt, denkt aan melatonine. Hoewel deze connectie zo oud is als de mens zelf, werd dit hormoon pas in 1958 ontdekt. In dat jaar identificeerde de Amerikaanse dermatoloog Aaron Lerner N-acetyl-5-methoxytryptamine. Hij gaf dit stofje, geproduceerd door de pijnappelklier ofwel epifyse, de naam ‘melatonine’. Het duurde daarna nog jaren, voordat de wereldwijde ‘melatonine-hype’ op gang kwam. Een onderzoek aan het Massachusetts Institute of Technology in de Verenigde Staten brak in 1993 de ban. Melatonine bleek in deze studie al de slaap te bevorderen in een dosis van 0,1 mg. Grote Amerikaanse kranten brachten het nieuws, waarna tienduizenden mensen met slaapproblemen zich op het middel stortten.
Daarna volgden de melatoninepublicaties elkaar snel op. Ook de vermeende gezondheidsclaims namen toe. Behalve als effectief slaapmiddel, zetten onderzoekers het middel ook neer als remedie tegen jetlag. Daarnaast zou melatonine een krachtige antioxidant zijn, helpen het hart gezond te houden door een cholesterol- en bloeddrukverlagend effect, kanker voorkomen en kankertherapieën versterken. Maar er waren ook onderzoekers die de brede werking bestreden of wezen op een gebrek aan overtuigend bewijs.

Inslaap-effect

Toch is minstens één effect verheven boven elke twijfel: het inslaapeffect. Melatonine bevordert het inslapen onder ‘slaapvriendelijke’ omstandigheden: je ligt in bed, in een rustige, donkere kamer die niet te koud is. Het licht dat via de ogen de pijnappelklier bereikt, bepaalt  hoeveel melatonine wordt aangemaakt: meer in het donker en minder bij licht.
Mensen met inslaapproblemen én een laag melatoninegehalte in hun bloed kunnen baat hebben bij extra melatonine. Een algemeen doseringsadvies is niet te geven, ieder mens is anders en heeft baat bij een persoonlijke dosering. Melatonine is namelijk een merkwaardige stof. Het heeft een aan/uit-effect, zoals een schakelaar. Boven een bepaalde dosering werkt het, maar daaronder doet het weinig of niets. De ene persoon ondervindt al een effect bij 0,2 of 0,3 mg, terwijl bij een ander melatonine pas iets doet vanaf 2 of 3 mg. De veiligste manier is te starten met de laagste dosis (0,1 mg) en deze geleidelijk te verhogen tot een effect merkbaar is, liefst onder begeleiding van een arts. Als de werkzame dosis eenmaal is vastgesteld, heeft verdere verhoging nauwelijks zin.
In ons land zijn voornamelijk doseringen tot 0,3 mg zonder recept verkrijgbaar als voedingssupplement.

Slaapdieet

Sommige artsen raden het gebruik van melatoninepreparaten af, omdat het lichaam dan niet meer wordt gestimuleerd om zelf melatonine aan te maken. Wie geen melatonine wil slikken, kan een ‘slaapdieet’ overwegen. Nogal wat mensen hebben de gewoonte om ’s avonds nog wat te eten, vóór het naar bed gaan.
Gelukkig bevatten veel voedingsmiddelen melatonine. De top-7 wordt gevormd door haver, zoete maïs, rijst, gember, tomaten, bananen en gerst. Een kanttekening: de hoeveelheden melatonine in deze voedingsmiddelen zijn gering. Maar het effect van een rijstwafel met gemberjam, of van een kop tomatensoep met rijst, kun je versterken door deze tussendoortjes te combineren met tryptofaanrijke voeding. De pijnappelklier zet namelijk eerst het aminozuur tryptofaan om in serotonine, en vervolgens in melatonine.
Enkele voedingsmiddelen met relatief veel tryptofaan zijn: spirulina, sojabonen, kwark, kippenlever, kip, kalkoen, amandelen, pinda’s, melk en ijs. Experimenteer eens met voedingsmiddelen en noteer welke combinatie het slaperigst maakt.
Het ideale tijdstip voor het nuttigen van je ‘slaapdieet’ is waarschijnlijk één uur voor het naar bed gaan. Bedenk: een warm tussendoortje wordt gemakkelijker verteerd dan een koude snack. Dit kan verklaren waarom een glas warme melk met honing wél slaperig maakt en een ijsje niet.

Melatonine heeft een aan/uiteffect, zoals een schakelaar

Zetel van de ziel

Toch is de pijnappelklier veel meer dan alleen een producent van melatonine. Zowel in het Verre Oosten als in de westerse wereld is de klier geassocieerd met spiritualiteit. Zo betitelde de Franse filosoof en wetenschapper René Descartes (1596-1650) de pijnappelklier als ‘de zetel van de ziel’. Deze kwalificatie is echter gemakkelijk verkeerd te begrijpen, namelijk de pijnappelklier als de ‘plaats’ van de ziel, waarschuwde celbioloog Saskia Bosman in 2012 in het Tijdschrift voor Integrale Geneeskunde (TIG): ‘Descartes dacht juist niet dat de zetel van de ziel de locatie van de ziel was, maar de schakel tussen de spirituele en de materiële wereld.’ Bosman wijst er verder op dat de pijnappelklier ook andere hormonen afgeeft aan het bloed en het hersen-ruggenmergvocht, alle afgeleid van tryptofaan. Hormonen zoals pinoline en (5-meo-)DMT
beïnvloeden via de neuronen in de hersenen de menselijke bewustzijnstoestand. ‘Pinoline en (5-meo-)DMT spelen waarschijnlijk een rol in dromen en in veranderde bewustzijnstoestanden, waarin ervaringen van innerlijke, andere realiteiten en zelfs van helderziendheid gerapporteerd worden’, aldus Bosman. Zij bepleit onder meer dagelijkse meditatie als een manier om een goede functie van de pijnappelklier te bevorderen. Ook yoga en muziek (resonantie van klanken) hebben een stimulerend effect. Dit najaar verzorgde Bosman workshops over ‘de magie van de pijnappelklier’ (Inspiradiance.nl), waarin geleide meditaties een belangrijke rol spelen.

Descartes noemde de pijnappelklier ‘de zetel van de ziel’

Bosman is overigens niet de enige die in woord en geschrift wijst op de potentie van meditatie voor de pijnappelklier. De Amerikaanse chiropractor Joe Dispenza wijdt in zijn boek Becoming Supernatural, waarvan in 2018 een Nederlandse vertaling verscheen met dezelfde Engelse titel, een heel hoofdstuk aan de pijnappelklier. Aan het eind daarvan beschrijft hij een lange meditatie die de klier activeert en helpt af te stemmen op ‘hogere dimensies van tijd en ruimte’. Je moet er wel de wekker voor zetten: ‘Aangezien het melatonineniveau tussen 1 en 4 uur ’s morgens het hoogst is, is dat de beste tijd om de
meditatie te doen’.

Magnetische velden

Die wekker kan maar beter op batterijen werken, want de pijnappelklier is gevoelig voor fluctuerende
magnetische velden. ‘Een tekort aan melatonine kan optreden als mensen vlak naast apparaten (zoals wekkers, lampen, telefoonladers) en onder elektrische dekens slapen die aangesloten zijn op het lichtnet en dus een magnetisch veld van 50 Hertz (Europa) of 60 Hertz (USA) om zich heen hebben’, schrijft Bosman. Het advies: haal in ieder geval de stekkers uit het stopcontact als je gaat slapen en gebruik een wekker op batterijen.
Ook te veel lawaai (90-110 dB) remt de melatonineproductie en veroorzaakt stress in de pijnappelklier. Lichtgebruik is ook een aandachtspunt. Regelmatige blootstelling aan zonlicht activeert de pijnappelklier en helpt de melatoninespiegel in balans te houden. Spaarlampen, tl- en ledlampen produceren echter uv-licht en zogenaamd ‘blauw licht’. De pijnappelklier reageert vooral slecht op het blauwe gedeelte van het lichtspectrum, want dit beïnvloedt onze biologische klok. ’s Avonds langdurig in blauw licht zitten, kan het slaapritme verstoren. Ook beeldschermen van computers, laptops, tablets en smartphones produceren blauw licht, waardoor je lichaam ’s avonds denkt dat het overdag is en te weinig melatonine aanmaakt. Het beste is geruime tijd voor het slapen gaan deze schermen niet meer te gebruiken.

Fluoride en aluminium

Ook ’s ochtends kun je iets goeds doen voor de pijnappelklier, door af te zien van het gebruik van tandpasta met fluoride. Die stof kan zich ophopen in de klier en daar verkalking (calcificatie) veroorzaken, wat de productie van melatonine negatief kan beïnvloeden. Verschillende onderzoeken wijzen op een verband tussen fluorideblootstelling en calcificatie van de pijnappelklier, met mogelijke negatieve effecten op de geestelijke gezondheid en slaap. Daarnaast zou verkalking leiden tot vermoeidheid overdag en een slecht richtingsgevoel.
Ook het binnenkrijgen van aluminium, dat onder andere in de meeste deodorants zit, is gelinkt aan verkalking van de pijnappelklier. Silicium houdend bronwater kan helpen om aluminium weer af te voeren uit het lichaam. Bosman geeft aan dat je de klier kunt helpen ontkalken door het gebruik van groene algen (gebroken cellen), zoals chlorella of spirulina, en het drinken van water met citroensap.

Bronnen

• Bosman, S. Pijnappelklier en bewustzijn in gezondheid en genezing. Tijdschrift voor Integrale Geneeskunde, Jaargang 27 (2012), p.75-84.
• Dispenza J. Becoming Supernatural (Nederandse editie). nl, 2018.