Zwavelverbinding met verrassende toepassingen Dimethylsulfoxide (DMSO) heeft een ongewoon verleden: van bijproduct uit de papierindustrie tot veelbesproken therapeutisch hulpmiddel. Het middel roept hoge verwachtingen én vragen op. Wat weten we over werking en veiligheid? Cate Montana dook in de literatuur en sprak natuurgeneeskundige Amandha Vollmer.
DMSO is een zwavelhoudende verbinding die oorspronkelijk afkomstig is uit de houtindustrie. In de jaren 1950 besloot het Amerikaansepapierbedrijf Crown Zellerbach chemicaliën te ontwikkelen uit afvalstromen van houtpulpverwerking. Een van die verbindingen werd gezuiverd en geoxideerd tot dimethylsulfoxide (DMSO). De uitzonderlijke oploseigenschappen maakten het middel al snel commercieel interessant.
De medische toepassing begon toen dr. Stanley W. Jacob van de Oregon Medical School ontdekte dat de antivrieseigenschappen van DMSO geschikt waren om getransplanteerde organen te conserveren. Volgens de overlevering morste Jacob op een dag DMSO op zijn handen en proefde hij binnen enkele minuten een knoflooksmaak in zijn mond. Dat bracht hem op het idee dat DMSO door de huid en celmembranen heendringt en mogelijk kan worden gebruikt om medicijnen via de huid binnen te brengen, een methode die transdermale toediening wordt genoemd.
Tegelijkertijd ontstond er een bijna mythische reputatie: er deden verhalen de ronde over gewonde dieren die zouden genezen nadat ze uit afvloeiingen rond pulpverwerkingsinstallaties hadden gedronken en houthakkers vertelden dat wonden opvallend snel herstelden met DMSO.
In 1964 diende het farmaceutische bedrijf Merck onderzoeksgegevens in bij de Amerikaanse geneesmiddelenautoriteit FDA, waaronder een rapport van een dierenarts die abnormale veranderingen in de ogen van proefdieren beschreef.
Kort daarna overleed een vrouw in Ierland enkele dagen nadat ze DMSO op een verstuikte pols had gesmeerd. De doodsoorzaak bleef onduidelijk, maar de FDA legde uit voorzorg vrijwel al het klinisch onderzoek stil. Tot op heden is in de VS slechts één toepassing officieel goedgekeurd: een 50% DMSO/oplossing via een katheter in de blaas bij blaaspijnsyndroom.
Het middel is oorspronkelijk afkomstig uit de houtindustrie
In Nederland is DMSO erkend als geneesmiddel voor specifieke indicaties, maar het is geen breed geaccepteerd middel. Gebruik buiten die indicaties of zonder medisch toezicht wordt afgeraden vanwege onzekerheden over werkzaamheid en veiligheid.
De geneeskundige toepassingen en genezende eigenschappen van DMSO zijn zo veelzijdig dat velen het toch een ‘wondermiddel’ noemen. Die reputatie zorgde al snel
voor problemen toen het middel in de jaren ’60 publieke aandacht kreeg. DMSO lijkt minder een wondermiddel dat álles geneest en meer een onverwachte toevoeging aan de behandeling van uiteenlopende gezondheidsproblemen. Maar wat laat onderzoek tot nu toe precies zien over de werking ervan in het lichaam?
Wat onderzoek laat zien
Uit klinisch onderzoek blijkt dat DMSO antibacterieel werkt en effectief is tegen onder meer Staphylococcus aureus, Groep-B/streptokokken, Escherichia coli, Corynebacterium en andere bacteriesoorten.1
Het middel heeft daarnaast antischimmel- en antivirale eigenschappen.2
Laboratoriumonderzoek laat zien dat DMSO brandwonden snel helpt genezen en weefselregeneratie bevordert, zonder littekenvorming.3
Bij ratten bleek het herstel te bevorderen van beschadiging van de slokdarm door zuurreflux of (al dan niet per ongeluk) inname van alkalische stoffen zoals bleekmiddel of schoonmaakmiddelen en pijn te verminderen bij wonden, met name brandwonden.4,5
DMSO heeft in lage concentraties met succes diabetische huidwonden bij muizen behandeld.6
Ook bij operaties en trauma wordt het middel onderzocht. Het bevordert weefselregeneratie en plastisch chirurgen gebruiken het om het herstel bij borstreconstructies te versnellen.7
Daarnaast stimuleert het zenuwherstel en lijkt het effectief bij zenuwletsel in armen en benen, waaronder eenvoudige enkelverstuikingen.8
Omdat DMSO snel door de huid wordt opgenomen en pijnsignalen via zenuwbanen naar en van de hersenen vertraagt, kan het bij lokale toepassing spier- en gewrichtspijn snel verlichten.9
Door de productie van ontstekingsbevorderende eiwitten te onderdrukken, is DMSO bovendien effectief bij auto-immuunziekten, waaronder bepaalde vormen van artritis.10
In de sportwereld is DMSO daarom bekend als middel bij blessures, ontstekingen, gewrichtspijn, stijfheid en pijn die optreedt bij beweging onder belasting.11
Onderzoek suggereert bovendien dat DMSO een krachtige behandeling kan zijn voor beroertepatiënten, omdat het neurologische beperkingen vermindert en hen helpt het bewegingsapparaat en de fijne motoriek te herstellen.12
Testen met rondwormen tonen aan dat DMSO via de regulatie van neurotransmitters bescherming kan bieden tegen de vorming van abnormale amyloïde-bètaproteïnen en plaques in de hersenen, die in verband worden gebracht met de ziekte van Alzheimer.13
Dit zijn vooralsnog vooral experimentele bevindingen, maar ze laten zien dat DMSO ook in de neurologie belangstelling wekt.
Ook de huid en ogen zijn een belangrijk toepassingsgebied. DMSO wordt gebruikt bij de behandeling van huidkanker, herpes simplex, schimmelinfecties en doorligwonden.8
DMSO is populair in huidverjongingsbehandelingen en wordt in onderzoek genoemd als therapeutisch middel en dragerstof voor oogziekten.2 Omdat het cellen beschermt tegen schadelijke stoffen zoals vrije radicalen, heeft het in studies met rondwormen en fruitvliegen bovendien anti-verouderings- en levensverlengende effecten laten zien.14
Hoewel interessant, betekenen deze resultaten nog geen directe bewijsvoering voor vergelijkbare effecten bij mensen.
DMSO is geen wondermiddel dat álles geneest
GEBRUIK & VEILIGHEID
DMSO dringt gemakkelijk door de huid en celmembranen heen en kan daarbij ook andere stoffen meenemen. Daarom vraagt het gebruik om zorgvuldigheid. In medische en natuurgeneeskundige setting wordt het voornamelijk uitwendig (op de huid) toegepast en soms inwendig, maar altijd in verdunde vorm en bij voorkeur onder deskundige begeleiding.
Belangrijke aandachtspunten zijn:
Gebruik uitsluitend DMSO van farmaceutische kwaliteit (minimaal 99,9% zuiver)
• Breng het middel alleen aan op een schone, droge huid zonder cosmetica of zeepresten
• Verdunnen gebeurt in glas met gedestilleerd water of pure aloë vera, niet in plastic
• Mensen met chronische aandoeningen, polyfarmacie (meerdere medicijnen) of een kwetsbare gezondheid moeten eerst een arts raadplegen
Inwendig gebruik valt buiten standaard medische richtlijnen en wordt in Nederland niet algemeen aanbevolen. Mensen die DMSO inwendig willen gebruiken dienen dit uitsluitend te doen onder directe begeleiding van een deskundige arts of therapeut, met aandacht voor mogelijke interacties met geneesmiddelen en bestaande gezondheidsproblemen.
DMSO in de oncologie
DMSO maakt ook snel zijn intrede in de oncologie. Een van de kenmerken van veel kankercellen is dat ze onrijp zijn en zich niet ontwikkelen tot de gespecialiseerde celtypen die ze zouden moeten worden. Uit nieuw onderzoek blijkt dat DMSO deze kankercellen kan helpen omvormen tot meer volwassen,
minder agressieve cellen.15 Zelfs bij relatief lage concentraties remt het de celdeling van kankercellen, doet het cellen krimpen of afsterven en bevordert het apoptose (geprogrammeerde celdood).16
Studies tonen aan dat DMSO de productie van het tumoronderdrukkende eiwit HLJ1 stimuleert door een gen te activeren dat de rijping, vermenigvuldiging en apoptose van cellen reguleert.17
Zowel op zichzelf als in combinatie met andere geneesmiddelen voorkomt DMSO bovendien weefselschade door bestraling.18 Het helpt ook chemotherapiemiddelen de kankercellen binnen te dringen, waardoor de behandeling mogelijk krachtiger wordt.19
Een ander interessant aspect is dat DMSO chemotherapeutica kan helpen de bloed-hersenbarrière te passeren, waardoor voorheen moeilijk toegankelijke hersentumoren beter bereikbaar worden.20
Ten slotte lijkt DMSO in de praktijk waardevol bij het verlichten van pijn waar veel kankerpatiënten onder lijden. Veel van deze toepassingen zijn echter experimenteel en horen thuis in de setting van specialistische oncologische zorg.
In de praktijk
De Canadese natuurgeneeskundige dr. Amandha Vollmer (yummy.doctor) hoorde voor het eerst over DMSO tijdens haar studie, maar besteedde er destijds weinig aandacht aan omdat het vooral in de context van sportgeneeskunde werd genoemd. ‘Jaren later, toen ik al een eigen praktijk had, zag ik op een dag een klein flesje in de schappen van een natuurwinkel staan en besloot het te kopen,’ vertelt ze. ‘Wekenlang deed ik er niets mee. Tot ik een tuinman behandelde die een afschuwelijke uitslag op zijn armen had. Hij raakte me steeds aan, en jawel, ik kreeg het ook. Wat bij hem werkte, hielp bij mij niet. Toen herinnerde ik me dat DMSO goed zou zijn tegen huiduitslag. Dus ik smeerde een 90-procentoplossing over mijn armen. Het begon te branden, werd rood en jeukte erger dan ooit. Maar binnen twee dagen was alles verdwenen. Toen ben ik me erin gaan verdiepen.’
Vollmer, auteur van het boek Healing with DMSO (Ulysses Press, 2021), benadrukt dat tijdens het gebruik van DMSO tijdelijk symptomen kunnen optreden die horen bij het genezingsproces. Een aantal van haar oudere patiënten, die hun staar hebben genezen met een 20-procent DMSO-zoutoplossing voor oogdruppels, kreeg bijvoorbeeld te maken met een ontsteking van bloedvaten bij de slapen, met klachten als hoofdpijn, dubbelzien en moeite met het openen van de mond. ‘Dat kan gebeuren als er bij het oplossen van de staar oude eiwitafzettingen of verkalkingen uit beschadigd weefsel vrijkomen,’ legt ze uit. ‘De DMSO lost de staar op en voert het afval via de slaapslagader af. Het is tijdelijk, maar mensen raken logischerwijs in paniek. Toch is de enige oplossing om gewoon door te gaan met de oogdruppels, totdat het proces is voltooid.’
Ze vertelt ook over een achtjarige jongen met ernstige buikpijn. ‘Ik stelde een intern DMSO-protocol op, afgestemd op zijn gewicht,’ zegt ze. ‘De pijn verschoof, en toen werd het erger. Iedereen raakte in paniek, maar ik wist: dit is iets dat aan het verplaatsen en loslaten is. We moesten het protocol gewoon volgen, totdat het afval via de darmen afgevoerd was.’
Dit soort casuïstiek illustreert hoe DMSO in natuurgeneeskundige praktijken wordt ingezet, maar vervangt geen gecontroleerde klinische studies. Wie DMSO overweegt, zeker bij ernstige aandoeningen of bij kinderen, moet dat uiteraard altijd doen in overleg met een arts of andere deskundige.
De manier waarop DMSO stoffen mee het lichaam in neemt vraagt om extra zorgvuldigheid
BIJWERKINGEN
Enkele veelvoorkomende bijwerkingen van DMSO zijn:
- Knoflooksmaak in de mond
- Jeuk
- Huiduitslag
- Verdikking of verharding van de huid
- Hoofdpijn
- Misselijkheid
- Braken
- Diarree
De gevoeligheid van de huid verschilt per persoon. Het is verstandig eerst een klein testgebied te behandelen voordat je het middel breed aanbrengt. Afhankelijk van de concentratie kun je warmte, roodheid, jeuk of lokale galbulten ervaren op of rond de behandelde huid. Deze verschijnselen verdwijnen meestal binnen enkele uren; het gebruik van natuurlijke aloë vera kan de reactie verzachten of voorkomen.
Sommige behandelaars adviseren een ontgiftend dieet voor de lever voordat men met DMSO begint. ‘Een van de redenen waarom mensen die knoflooksmaak krijgen of huiduitslag ontwikkelen, is dat de lever niet optimaal functioneert,’ zegt Vollmer. ‘Wanneer dat het geval is, voert het lichaam gifstoffen via de huid af, omdat de lever de belasting niet aankan en het lichaam wordt overspoeld met afvalstoffen.’
Tot slot
DMSO is een bijzonder middel: chemisch gezien een simpele zwavelverbinding, praktisch gezien een krachtig oplosmiddel met het vermogen diep in weefsels door
te dringen. Uit laboratorium- en dieronderzoek en kleinere klinische studies komen veelbelovende effecten naar voren op het gebied van ontsteking, wondgenezing, pijn, neurologische aandoeningen en kanker.
Tegelijkertijd is de geschiedenis van DMSO een waarschuwing tegen te snelle conclusies. De klinische onderbouwing is voor veel indicaties nog beperkt, de officiële registratie bij mensen is smal en de manier waarop het middel stoffen mee het lichaam in kan nemen, vraagt om extra zorgvuldigheid.
Voorlopig lijkt DMSO vooral een interessante onderzoeksstof en een mogelijk aanvullend therapeutisch hulpmiddel in ervaren handen.
Bronnen
1 JAMA, 1965; 193: 923–8.
2 J Ocul Pharmacol Ther, 2021; 37(8): 441–451.
3 Spectrochim Acta A Mol Biomol Spectrosc, 2018; 196: 344–352.
4 Eur J Pediatr Surg, 2014; 24(5): 403–9.
5 Int Wound J, 2014; 13(2): 252–256.
6 Br J Pharmacol, 2020; 177(14): 3327–3341.
7 Br J Plastic Surg, 1999; 52(3): 194–197.
8 J Invest Surg, 2021; 34(4): 466.
9 Neurosci Lett, 1993; 150(2): 145–8.
10 PLoS One, 2016; 11(3): e0152538.
11 Fortschr Med, 1994; 112(10): 142–6.
12 Neurol Res, 2002; 24(1): 73–80; EJMO, 2019; 3(3): 167–181.
13 Ann Neurosci, 2021; 28(1–2): 55–64.
14 Aging Cell, 2017; 16(2): 226–236.
15 Cancer Diagn Progn, 2023; 3(1): 1–8.
16 J Med Discov, 2020; 5(4): jmd20055; FASEB, 2020; 34(S1): 1.
17 PLoS One, 2012; 7(4): e33772.
18 Vestn Rentgenol Radiol, 2006; (3): 47–51.
19 Ann N Y Acad Sci, 1983; 411: 372–4.
20 J Clin Aesthet Dermatol, 2012; 5(9): 24–26.
