20-07-2008

Vlamvertragers: spelen met vuur

Zonder dat we het weten, komen we overal in huis vlamvertragers tegen: van tapijten tot computers en tv’s en broodroosters. Inmiddels bevinden ze zich ook in mensen, waar ze een scala aan negatieve gezondheidseffecten kunnen hebben, inclusief kanker.

Polybroom-diphenylethers (PBDE) vormen een groep neurotoxische stoffen die gebruikt worden als vlamvertragers en die al decennialang standaard aan consumentenproducten worden toegevoegd om schade en letsel door verbranding te voorkomen. Samen met andere chemische stoffen zitten ze waarschijnlijk in uw bank, tapijt, broodrooster, tv en computer. Uit steeds meer onderzoeken blijkt echter dat ze ook in moedermelk terecht zijn gekomen, en wel in hoge concentraties.

Onlangs rapporteerden onderzoekers dat de concentratie PBDE’s in moedermelk de afgelopen jaren alarmerend is toegenomen. Bij Zweedse vrouwen is bijvoorbeeld de concentratie 60 keer zo hoog geworden tussen 1972 en 1997, terwijl in Noord-Amerika deze 200 keer zo hoog is geworden in een periode van 25 jaar1. Nog verontrustender was een landelijk onderzoek in de Verenigde Staten van de non-profit organisatie Environmental Working Group (EWG). Zij vonden onverwacht hoge concentraties PBDE in de moedermelk van elke vrouw die ze testten. Van sommige moeders had de melk een van de hoogste concentraties van deze stoffen die ooit in een mens gemeten waren2.

PBDE’s zijn ook doorgedrongen tot het bloed en vetweefsel van mensen3, maar de aanwezigheid in moedermelk is het meest verontrustend. De EWG wijst erop dat de stoffen uit de moedermelk niet alleen aan de baby worden doorgegeven, maar – belangrijker nog – ook aan de ongeboren foetus, die bij uitstek gevoelig is voor schadelijke stoffen. Welke impact PBDE’s precies hebben op de gezondheid van mensen is nog niet bekend, maar uit steeds meer onderzoek komt naar voren dat er een waslijst aan schadelijke effecten is wanneer we aan deze gifstoffen worden blootgesteld. Bovendien is uit onderzoeken gebleken dat er al schadelijke effecten zijn bij concentraties die lager liggen dan die momenteel in veel vrouwen gemeten worden.

Gezondheidsrisico’s

Al sinds de jaren zeventig worden PBDE’s met regelmaat gebruikt in vele alledaagse producten, maar pas recent zijn de wetenschappers erachter wat de risico’s van deze alomtegenwoordige stoffen kunnen zijn. Hoewel er geen onderzoek gedaan is naar de gezondheidsrisico’s die PBDE’s voor mensen inhouden, blijkt uit dierexperimenten dat er effecten zijn op het zenuwstelsel, het voortplantingssysteem, de ontwikkeling en de hormonen, en dat er bij hoge doseringen een risico van kanker is4.

Van veel bekende gezondheidseffecten van PBDE’s wordt aangenomen dat ze ontstaan doordat PBDE’s in staat zijn de hormoonbalans van de schildklier en de normale stofwisseling te verstoren. Zo was er een epidemie van schildklierziekten onder katten, die veroorzaakt zou kunnen zijn door vlamvertragers volgens een klein onderzoek door het Amerikaanse Environmental Protection Agency (EPA). Zij vonden extreem hoge concentraties PBDE’s bij de katten, wat zou kunnen betekenen dat deze giftige stoffen de veelvoorkomende hyperthyroïdie (overactieve schildklier) bij katten zouden kunnen veroorzaken5.

Bovendien, zo zegt de EWG, kunnen PBDE’s ook hypothyroïdie (vertraagde schildklier) veroorzaken. Bij een onderzoek met muizen bleek dat de concentraties serum T4 (schildklierhormoon) significant lager waren bij de muizen die een enkele dosis hadden gekregen van een commerciële PGBE van slechts 0,8 mg/kg van hun lichaamsgewicht6. Bij een ander onderzoek met ratten werd ontdekt dat PBDE’s ook bij een nog lagere dosis het gehalte aan schildklierhormoon verlaagde7. Dat sluit aan bij een arbeidsgeneeskundig onderzoek waarin werd gevonden dat er meer hypothyroïdie was onder arbeiders die tijdens hun werk waren blootgesteld aan broomhoudende vlamvertragers8.

Een vertraagde schildklier kan leiden tot vermoeidheid, depressie, angst, onverklaarbare gewichtstoename, haaruitval en een verlaagd libido. Bovendien kan een verlaagd gehalte aan schildklierhormoon verwoestende effecten hebben op een foetus in de baarmoeder en op pasgeborenen. Vrouwen die in de groep vallen van de 10 procent met de laagste T4 tijdens het eerste trimester van hun zwangerschap, hadden een drie keer zo grote kans dat ze een kind kregen met een IQ lager dan 85 (de laagste 20 procent van alle IQ’s) en vijf keer zo veel kans een kind te krijgen met een IQ lager dan 70, ofwel met ‘mentale retardatie’9.

Uit dierexperimenteel onderzoek blijkt dat zelfs een korte blootstelling aan PBDE’s het schildklierhormoongehalte kan veranderen, waarbij de effecten groter zijn bij foetussen en jonge dieren dan bij volwassenen. Dat zijn verontrustende resultaten, omdat de gegevens uit onderzoek met mensen er al op wijzen dat de schildklier onder druk komt te staan door een zwangerschap en omdat de ontwikkelende foetus of zuigeling niet de reserves van een volwassene heeft om zich te beschermen tegen zo’n blootstelling10.

Schildklierhormonen zijn belangrijk voor de neurale ontwikkeling aangezien ze vele andere hormonen en groeifactoren in de hersenen beïnvloeden. Dat verklaart waarom zelfs een korte blootstelling aan PBDE’s op kritieke momenten blijvende schade kan aanrichten, dit is althans aangetoond bij ratten11. Wanneer er kleine doses van een mengsel van PBDE’s aan foetale en pasgeboren muizen werden toegediend, werden het leervermogen, het geheugen en het gehoor aangetast, en ontstonden er gedragsveranderingen en achterstand in de sensorische motorische ontwikkeling. Veel van deze effecten werden ernstiger wanneer de muizen opgroeiden12,13.

Hoewel gegevens uit dierproeven niet per se van toepassing zijn op mensen, is het feit dat er belangrijke neurologische effecten gevonden worden – die op zichzelf al moeilijk vast te stellen zijn bij knaagdieren – wel een reden tot zorg voor de gezondheid van mensen.

Andere gezondheidseffecten

Behalve schade aan de schildklier en het zenuwstelsel is een vroege blootstelling aan PBDE’s ook in verband gebracht met ernstige schade aan het voortplantingssysteem bij zowel mannetjes- als vrouwtjesratten. Gemeten werd een verlaagd gehalte circulerende geslachtshormonen, verlate intreding van de puberteit, veranderingen in de eicellen, verlaagd gewicht van de voortplantingsorganen en spermatelling bij mannetjesratten, en feminisering van mannetjesratten14,15.

De EWG vond daarnaast dat PBDE-blootselling de gewichtstoename verstoorde, de lever vergrootte en het cholesterol bij zwangere dieren verhoogde. Effecten die optraden wanneer de foetus in de baarmoeder aan PBDE werd blootgesteld, waren onder andere misvorming van de ledematen en de urinebuizen, vergroot hart, gebogen ribben en verlate verharding van de botten. Deze misvormingen traden op bij doseringen die veel lager waren dan de doseringen die schadelijk bleken voor de moedermuizen2.

Nog verontrustender was dat een commercieel mengsel van PBDE’s (deca) dat in hoge doseringen aan ratten en muizen werd toegediend, leidde tot lever-, schildklier- en alvleeskliertumoren16. Volgens het rapport uit 2004 van het Agency for Toxic Substances and Disease Registry (ATSDR) heeft de Amerikaanse EPA sindsdien deca-PBDE geclassificeerd als ‘mogelijk kankerverwekkende voor mensen’17.
 

Regelgeving in de toekomst?

Het groeiende bewijsmateriaal dat blootstelling aan PBDE ernstige gezondheidsrisico’s oplevert, heeft de regulerende instanties in Europa en Amerika ertoe aangezet bepaalde vormen van broomhoudende vlamvertragers te verbieden. En gelukkig zijn chemische vlamvertragers niet noodzakelijk voor brandbeveiliging. Een aantal fabrikanten, waaronder Ikea, Hewlett-Packard en Sony, hebben hun producten zo herontworpen dat ze van zichzelf minder makkelijk vlam vatten zonder dat ze chemisch behandeld zijn. PBDE-vrije fabrikanten en producten kunt u vinden op www.ewg.org/pbdefree.

Helaas zijn PBDE’s echter nog steeds te vinden in miljoenen woonhuizen wereldwijd en zal alleen de tijd kunnen uitwijzen of we erin slagen deze stoffen uit ons dagelijks leven te verwijderen.
BRONNEN:

1 Lancet, 2007; 370: 1813-1814
2 www.ewg.org/reports/mothersmilk
3 Environ Health Perspect, 2004; 112: 1085-1091
4 J Occup Environ Med, 2005 ; 47 : 199-211
5 Environ Sci Technol, 2007; 41: 6350-6356
6 Toxicology, 1994; 86: 49-61
7 Toxicology, 2007; 242: 80-90
8 Environ Health Perspect, 2001; 109[suppl 1]: 49-68
9 Clin Endocrinol, 1999; 50: 149-155
10 Biochimie, 1999; 81: 563-570
11 Toxicol Sci, 2005; 88: 172-180
12 Toxicol Sci, 2002; 67: 98-103
13 Environ Health Perspect, 2001; 109: 903-908
14 Environ Health Perspect, 2006; 114: 194-201
15 Environ Health Perspect, 2005; 113: 149-154
16 Natl Toxicol Program Tech Rep Ser, 1986; 309: 1-242
17 www.atsdr.cdc.gov/toxprofiles/phs68-pbde.html#bookmark05


Hoe worden we aan PBDE’s blootgesteld?

Aangenomen wordt dat PBDE’s het menselijk lichaam binnendringen via besmet voedsel, huisstof en lucht, evenals door direct contact met bepaalde gebruiksproducten. Aangezien ze zich niet volledig binden aan de producten waarin ze verwerkt zijn, komen ze in de lucht terecht waar ze zich aan stofdeeltjes binden. Aangezien wij meer dan 80 procent van onze tijd binnenshuis doorbrengen, is huisstof de belangrijkste bron waardoor we aan PBDE’s worden blootgesteld1.

Ons voedsel is een tweede belangrijke bron. De hoogste concentraties zijn te vinden in vis, een integraal onderdeel van het voedingspatroon van veel mensen. Lagere concentraties zijn te vinden in vlees en zuivelproducten2,3.Vooral kinderen worden blootgesteld aan deze gevaarlijke stoffen. Uit overzichtsonderzoeken blijkt dat volwassenen per dag 0,9 tot 1,5 ng/kg/dag PBDE binnenkrijgen, terwijl zuigelingen via de moedermelk tot wel 300 ng/kg/dag binnen kunnen krijgen4.

Jonge kinderen worden meer aan PBDE’s in huisstof blootgesteld dan volwassenen, omdat kleine kinderen nu eenmaal vaker met hun hand aan hun mond zitten. Naar schatting komen peuters wel honderd keer zo vaak met PBDE’s in huisstof in aanraking als volwassenen4.

Zelfs voor de geboorte worden kinderen al PBDE’s blootgesteld, aangezien vrijwel elke stof in het lichaam van de moedervia de placenta naar de baarmoeder wordt getransporteerd. Bij een Zweeds onderzoek bleek dat er een sterke correlatie was tussen de concentratie PBDE in het bloed van de moeder en die in de navelstreng en in monsters van de moedermelk5. Dat is verontrustend aangezien de foetus in deze kritieke periode van zijn ontwikkeling het meest kwetsbaar is voor invloeden van gifstoffen.

BRONNEN:

1 Environ Sci Technol, 2005; 39 : 925-931
2 Mol Nutr Food Res, 2007[e-pub voorafgaand aan druk]
3 Chemosphere, 2002; 46: 635-640
4 Lancet, 2007; 370: 1813-1814
5 Environ Health Perspect, 2003; 111: 1235-1241


Zo min mogelijk risico

Volgens de Environmental Working Group kunnen we niet voorkomen dat we worden blootgesteld aan broomhoudende vlamvertragers. ‘Zelfs als deze giftige vlamvertragers direct uitgebannen zouden worden,’ zeggen zij, ‘zouden we nog blootgesteld blijven via onze voeding of de producten in ons huishouden.’ Desondanks heeft de EWG wel adviezen hoe u de blootstelling zo klein mogelijk kunt houden.

  • Mijd gebroken of versleten schuimrubber dat vlamvertragers kan bevatten. Vervang of bedek banken, stoelen en autostoelen waarvan het schuimrubber blootligt. Herbekleed kale meubels in huizen waar kinderen of zwangere vrouwen wonen.
  • Pas op bij het verwijderen en verplaatsen van schuimrubberen ondertapijt. Verwijder oude ondertapijten uit uw huis en maak daarna goed schoon.
  • Koop producten van natuurlijke vezels (katoen en wol) die van nature vuurbestendig zijn.
  • Geef uw kind borstvoeding. Hoewel kinderen die borstvoeding krijgen, in de eerste levensjaren meer aan chemicaliën worden blootgesteld, hebben ze nog steeds minder kinder- en borstkanker evenals minder andere ziekten die met blootstelling aan chemicaliën te maken hebben. Bij onderzoek naar PCB’s, stoffen die verwant zijn aan PBDE’s, komt naar voren dat borstvoeding wellicht het ontwikkelende brein beschermt of subtiele afwijkingen herstelt die door prenatale blootstelling aan stoffen is ontstaan1.
  • Eet gevarieerd, weinig vlees en volvette zuivel.
  • Vermijd vette vis, die veel PBDE’s kan bevatten.
  • Braad of gril uw voeding zoveel mogelijk omdat dit de hoeveelheid PBDE’s per portie kan verminderen2.

1J Toxicol Clin Toxicol, 2002; 40: 467-475
2Mol Nutr Food Res, 2007[e-pub voorafgaand aan druk]

Wilt u dit artikel lezen?

Als abonnee kunt u dit artikel gratis lezen door in te loggen op uw account. Nog geen abonnee? Sluit nu een abonnement af.

Andere archief artikelen

Artsen weten wel beter

Je krijgt een medicijnrecept. Je gaat ermee naar de apotheek en krijgt een doosje pillen mee. Op het etiket staat: ‘3x daags 2 tabletten bij de maaltijd’. Je begrijpt de instructies: je moet ze drie keer per dag innemen bij een maaltijd. Maar ga je dat ook doen?  We...

Uitgelezen; Vertroostingen

Nadat psychiater-psychotherapeut Dirk De Wachter werd geconfronteerd met een levensbedreigende ziekte en zich na een operatie in diepe, fysieke ellende bevond, ervoer hij hoe tastbaar de behoefte aan troost aanwezig kan zijn. Het deed hem nadenken over de vragen: wat...

Weet wat je eet

Voeding als medicijn We ontmoeten elkaar online. En dat is een bewuste keuze van orthomoleculair therapeut Rachida Lachhab. Zij werkt bij het programma Nederland Slank/de Metaboloog. Samen met haar collega-therapeuten Liesbeth van Duijn (oprichter) en Pantea Panahi...

Over medicatie en suppletie

Bij hart- en vaatziekten is het essentieel dat de conditie van de bloedvaten optimaal wordt gehouden. Zowel regulier als complementair is het voorkomen van slagaderverkalking ofwel arteriosclerose belangrijk. Arteriosclerose is degeneratie van het weefsel van de...