Het zal met mijn leeftijd te maken hebben dat mijn interesse in het levenseinde groeit. En dat mijn inzichten daaromtrent ook veranderen, kan onmogelijk losstaan van het feit dat ik geen praktiserend arts meer ben.

‘Je gaat het pas zien als je het door hebt’ zei de beroemde filosoof Johan Cruijff ooit, en dat geldt zeker voor de manier waarop we heden ten dage sterven. Het is een doktersaangelegenheid geworden, de fase waarin we afscheid nemen van het leven.

We zijn als de dood voor pijn

We gaan niet ‘gewoon’ dood, we overlijden aan een ziekte. En ook al is deze kwaal ongeneeslijk, de behandeling stopt nooit. We hebben recht op euthanasie, palliatieve sedatie en medische ondersteuning in een hospice.

Daar is uiteraard helemaal niets mis mee, maar hebben we nog voldoende zicht op de alternatieven? Niet ieder stervensproces vraagt om medicamenteuze ondersteuning, het aanvaarden van de verschijnselen die het naderende einde aankondigen is altijd ook nog een optie.

Zelfs als het pijn doet. Ik heb iemand gekend die op zijn sterfbed koos om onverdoofd heen te gaan. Het was een jonge vent, met een wreed ziektebeeld, een hersentumor, maar hij ging in vrede, omringd door zijn geliefden.

En niet aan pompen en slangen in een ziekenhuis, waar welwillende medische professionals zouden kunnen zorgen voor sedatie; pijnbestrijding die uitmondt in een kunstmatige slaap waaruit je niet meer wakker wordt.

We zijn als de dood voor pijn, dat is wel opvallend. We willen niet bang hoeven zijn en roepen dan om de dokter, die onze doodsangst met medicatie bestrijdt. Wat die angst betekent, doet er niet zoveel toe bij de welwillende arts die dienstdoet aan het sterfbed.

Sterven is een meerlagig proces leerde ik van Ineke Visser, de drijvende kracht achter het Landelijk Expertisecentrum Sterven dat aandacht vraagt voor de uiteenlopende facetten van het levenseinde. Het kan ook leiden tot verzoening, verbinding en het afronden van belangrijke processen. Je sterft tenslotte niet alleen…

De manier waarop mensen zijn overleden, leidt niet zelden tot emotionele problemen bij nabestaanden die achteraf vragen hebben bij dat proces. ‘Wilde onze vader echt op deze manier aan zijn einde komen?’, ‘Heb ik nog wel gelegenheid gehad om te zeggen wat ik wilde, werd die palliatieve sedatie niet een beetje snel opgestart?’

Pijn en verdriet horen evenzeer bij het leven als het loslaten van datzelfde leven. Door een medische focus op de complexe en ambivalente aspecten van het stervensproces kunnen we ook iets uit het oog verliezen.

Veel experts adviseren om te anticiperen op het overlijden door na te denken (en vast te leggen) wat je wel of niet wilt, als het zo ver is. Zo hebben sommige mensen een complete lijst met muziek die ze bij de uitvaart willen laten horen, en wie er wel of niet welkom zijn bij de begrafenis of crematie.

Zou het niet een goed idee zijn om ook van tevoren iets vast te leggen over de medische bemoeienis? Alleen door erover na te denken zal het al minder worden, vermoed ik…

Bram Bakker