Sportletsel, ontspannen omgaan met inspanning

Sport is een van de belangrijkste manieren om fysiek en mentaal in conditie te blijven. De één sport regelmatig, de ander zo nu en dan; sommige mensen gaan graag ‘tot het uiterste’ terwijl andere liever langzaan hun grenzen oprekken. Hoe we er ook mee omgaan, lichaamsbeweging heeft vele voordelen. We blijven er gemakkelijker door op gewicht, verklinen ons verlangen naar eten en verlagen het risico van diabetes en hart- en vaatziekten. Daarnaast wordt het lichaam erdoor aangezet  stoffen aan te maken waardoor we ons goed voelen: zogeheten endorfinen, die nog lang na de inspanning blijven zorgen voor een positieve kijk op het leven.Helaas staat daartegenover dat er steeds vaker door sport veroorzaakte blessures voorkomen nu meer mensen bewuster met hun gezondheid omgaan en meer gaan sporten. Bij ongeveer 11 procent van alle gevallen van blessures op de afdelingen spoedeisende hulp gaat het om sportletsel1. Dergelijke blessures komen bij elke leeftijd voor en bij elke mate van fitheid. Het probleem neemt zo toe dat veel overheden vinden dat de kosten, in de vorm van medische behandelingen en verlies van mobiliteit en productiviteit, de voordelen van inspanning beginnen te overstijgen2. In Amerika komen er bijvoorbeeld al meer door sport veroorzaakte blessures voor dan verkeersongelukken3.

Meestal gaat het bij sportletsel om snijwonden, schaafwonden, blaren of kneuzingen. Maar ook verrekking (van spieren of van de overgang tussen spier en pees) of verstuiking (van banden of ander bindweefsel zoals pezen en gewrichtskapsels) komen veel voor, namelijk in 31 procent van de gevallen.

Een lichte of minimale verstuiking, waarbij er geen band gescheurd is, is gewoonlijk alleen wat gevoelig en gezwollen. Bij een matige verstuiking, waarbij het ligament gedeeltelijk gescheurd is, ontstaat een duidelijke zwelling, een blauwe en zeer gevoelige plek en functieverlies. Dat laatste betekent dat lopen of tillen bijvoorbeeld niet of minder goed gaat, afhankelijk van de plaats van de verstuiking. Bij een ernstige verstuiking, wanneer de band bijvoorbeeld volledig afgescheurd is van het bot (ofwel ‘avulsie’), wordt lopen onmogelijk en is er een uitgesproken zwelling, interne bloeding en instabiliteit van het gewricht.

Bijna altijd worden kleine verrekkingen en verstuikingen behandeld volgens de beproefde methode met de naam RICE, een afkorting voor:
• Rust: Gebruik de verwonde lichaamsdelen 48 uur lang niet of zo min mogelijk. Bij beenletsel mag u het been wellicht helemaal niet gebruiken.
• IJs: Houd vier tot acht maal daags gedurende twintig minuten ijs op het letsel. U kunt hiervoor een speciaal kompres gebruiken, maar ook een plastic zak met ijsblokjes.
• Compressie: Door druk op een gewonde enkel, knie of pols kan de zwelling verminderen. Deze druk kunt u aanbrengen met verbandmiddelen zoals elastisch verband, speciale laarzen, een opblaasbaar korset of een gipsverband.
• Elevatie: Leg het verwonde lichaamsdeel hoger dan het hart; leg bijvoorbeeld een kussen onder een gewond been.

Wat u echter daarna doet, met name de manier waarop u de pijn bestrijdt, is van cruciale invloed op een snelle dan wel langzame genezing.

De gebruikelijke manieren

Meestal zal een arts een NSAID (niet-steroïde anti-inflammatoir middel) voorschrijven, zoals aspirine of ibuprofen. Dat is gebruikelijk bij sportletsel, vooral als er ook een ontstekingsreactie is. Door een NSAID zijn pijn en ontstekingsverschijnselen tijdelijk snel verholpen en zolang u ze niet langer dan een aantal dagen achtereen gebruikt, zijn ze meestal veilig in gebruik. Bij chronisch gebruik kunnen deze middelen echter veel bijwerkingen vertonen. Zo zijn ze slecht voor de maag en veroorzaken ze al vrij snel bij bijna iedereen, zo blijkt uit veel klinische gegevens, microscopisch kleine bloedinkjes in maag en darmen. Wanneer de medicijnen langere tijd worden gebruikt, kunnen die bloedinkjes steeds erger worden en zelfs tot zweren en andere maagdarmklachten leiden. Daar komt bij dat door gebruik van middelen als aspirine en ibuprofen de stofwisseling van het kraakbeen verstoord kan raken en het verouderingsproces ervan versneld wordt.

Andere gebruikelijke methoden zijn bijvoorbeeld wrijfmiddelen met menthol, dat een tijdelijk paradoxaal gevoel geeft van hitte/koude, waardoor de spierpijn door verrekking afneemt. Bij ernstige pijn kunnen middelen worden voorgeschreven die niet vrij verkrijgbaar zijn, zoals een combinatie van paracetamol met codeïne. Ernstige spierverkramping door pijn kan ook behandeld worden met spierrelaxantia zoals benzodiazepinen (diazepam) of baclofen (Lioresal).

Door sommige pijnstillers wordt de ontsteking echter niet minder noch wordt het probleem aangepakt. De pijn kan wel minder of zelfs verdoofd worden, maar daarmee is het letsel nog niet genezen. Als de verwonde spier gebruikt blijft worden, kan het probleem zelfs erger worden. Pijn heeft een belangrijke signaalfunctie als er iets niet goed is in ons lichaam. Veel logischer is het dus de schade te verhelpen in plaats van het aanwezige letsel gewoon te negeren.

Aspirine versus enzymen

Als het erom gaat blessures te herstellen, heeft de sportgeneeskunde, meer dan welk medisch specialisme ook, al vroeg de ideeën van holistische geneeswijzen overgenomen. Om sporters zo snel mogelijk weer op de been te krijgen en wel in zo goed mogelijke conditie, hebben sportartsen noodgedwongen het idee omarmd met het lichaam mee te werken in plaats van ertegenin te gaan.
Een goed voorbeeld daarvan is de groeiende populariteit en toepassing van proteolytische enzymen (stoffen die eiwitten verteren) niet alleen om sportletsel te voorkomen, maar ook om te genezen. In alle levende wezens reguleren enzymen de chemische reacties: zo zorgen ze voor de bouw van nieuwe eiwitten, cellen, weefsels en organen.

Ook treden ze op als katalysator bij veranderingen van de structuur van moleculen door ze in de rol van ‘sleutel of slot’ te combineren of juist te splitsen. Tot nu toe zijn er bij de mens meer dan 3000 enzymen geïdentificeerd.Alle levende wezens hebben enzymen. Van verschillende bronnen kunnen dus supplementen worden gemaakt die enzymactiviteit van het menselijk lichaam kunnen nabootsen. Zo komen van ananas en papaja enzymen als respectievelijk bromelaïne en papaïne. Andere enzymen, zoals amylase en lipase, worden uit bacteriën gewonnen, terwijl weer andere, zoals trypsine, chymotrypsine en pancreatine, afkomstig zijn van dierlijke bronnen, meestal varkens. Hoewel ze niet onder de conventionele sportgeneeskunde vallen, is de therapeutische waarde van enzymen binnen de sportwereld wel zo bekend dat ze door Olympische sporters uit vele landen gebruikt worden om het uithoudingsvermogen te verbeteren en om te genezen.

Het onderzoek naar enzymen is al meer dan veertig jaar geleden begonnen4. Aangetoond is in elk geval dat door aanvulling van proteolytische enzymen het natuurlijk ontstekingsproces wordt ondersteund en versneld, zonder dat het uit de hand loopt. Door enzymen als bromelaïne, papaïne, trypsine en chymotrypsine te gebruiken kunnen sporters ontstekingsschade beperken en de genezing versnellen van kneuzingen, zwelling en andere letsel5, 6, 7. Met name kunnen enzymen:
• eiwitten afbreken die in het bloed zitten en de ontstekingsprocessen veroorzaken; tevens worden deze eiwitten gemakkelijker afgevoerd via het bloed en de lymfe;
• fibrine verwijderen, de stollingsstof die de ontsteking langer in stand houdt;
• oedeem opheffen (dit is overmatig vocht vasthouden) in het ontstekingsgebied;
• chronische, steeds terugkerende ontstekingen tegengaan: deze ontstekingen zijn een belangrijke oorzaak van chronische degeneratieve gewrichtsaandoeningen.

Een ander belang van proteolytische enzymen is dat ze de bloedsomloop en het immuunsysteem kunnen ondersteunen, versterken en reguleren. Daardoor worden sportprestaties beter.
Toch is het gebruik van enzymen jaren uit de gratie geweest, gedeeltelijk omdat veel van deze stoffen natuurlijk zijn, waardoor een farmaceutisch bedrijf er geen patent op kan nemen. Daardoor kan zo’n bedrijf er geen grote financiële winst mee halen. Intussen zijn er echter nieuwe, gepatenteerde combinaties ontwikkeld van verschillende soorten enzymen met een gestandaardiseerde mate van activiteit (zie het kader) en zo is deze vorm van behandeling weer in zwang geraakt.

In de loop der jaren zijn er verschillende trials geweest waarbij bleek dat een sporter sneller herstelde van sportletsel, inclusief verrekking en verstuiking, en sneller weer actief kon worden wanneer hij trypsine/chymotrypsine8, 9, 10, papaïne11 en bromelaïne12, of een combinatie van deze enzymen gebruikte. Nog beter is dat enzymen bij klinische trials vaak beter blijken te werken dan NSAID’s. Bij één dubbelblind onderzoek werd een oraal preparaat met bromelaïne, trypsine en rutine vergeleken met een NSAID (diclofenac) bij 73 patiënten met osteoartritis van het kniegewricht13. Na twee weken bleek het enzymenmengsel even effectief als de NSAID om de pijn significant te laten afnemen met ongeveer 80 procent. De pijn bleef minder tot vier weken na beëindiging van de therapie. Bovendien waren er bij de enzymtherapie minder bijwerkingen. Soortgelijke positieve resultaten bleken er bij vergelijking van dezelfde enzymcombinaties met verschillende NSAID’s in een ander onderzoek14.

Pijnpunten

Ook andere alternatieve methoden bieden voldoende soelaas voor sportieve mannen en vrouwen die bij sportieve inspanningen een blessure oplopen. Onder andere kunnen chiropraxie, hyperbare zuurstoftherapie en massage een sporter van zijn NSAID’s af helpen en weer aan het trainen krijgen (zie kader). Acupunctuur blijkt echter de behandeling die het best inspeelt op de natuurlijke lichaamsprocessen om pijn te verlichten en de genezing te bevorderen.

Acupunctuur is een traditionele Chinese geneeswijze. Hierbij worden zeer dunne naalden op specifieke anatomische punten ingebracht waardoor de energiestromen (qi) in het lichaam worden hersteld. Sinds 1997 is acupunctuur in Amerika erkend door de NIH (National Institutes of Health) als een waardevolle behandelvorm voor verschillende pijnlijke aandoeningen, waaronder tennisarm, fibromyalgie, lage rugpijn en het carpale tunnelsyndroom15. In Nederland nemen steeds meer zorgverzekeraars acupunctuur op in één of meer van hun zorgpakketten (http://nva.opsys.nl/index.cfm?sectie=6&subsectie=1). Het blijkt dat de methode de natuurlijke pijnbestrijding van het lichaam activeert door de morfineachtige endorfinen vrij te maken16.

Goed nieuws is dat acupunctuur meer doet dan alleen de pijn maskeren. Bij vele onderzoeken is reeds gebleken dat hij een effect heeft op hormonen in de bloedsomloop, zoals ACTH, cortisol en groeihormonen17, 18, 19, waardoor hij invloed heeft op ontstekingsprocessen en weefselherstel. Tegenwoordig bestaat er in de acupunctuur de westerse methode genaamd trigger-point therapy, die vaak in de sportgeneeskunde gebruikt wordt. Triggerpunten zijn pijnpunten in de spieren van waaruit de pijn vaak uitstraalt naar andere lichaamsdelen. In zekere zin zijn de triggerpunten in spieren vergelijkbaar met een stressfractuur in een bot.

Een goed voorbeeld vormt de tennisarm. Deze blessure wordt veroorzaakt door triggerpunten in de spieren van de onderarm. Door chronische verkramping van die spieren ontstaat er spanning op de banden van de elleboog, wat tot pijn en ontsteking leidt. Als die specifieke triggerpunten niet behandeld worden, zal de tennisarm niet herstellen of komen de klachten terug zodra de arm weer als tevoren gebruikt wordt.

In het algemeen reageren de triggerpunten op gewone massage, maar acupuncturisten hebben ontdekt dat er overeenkomsten zijn tussen de triggerpunten en de acupunten uit de traditionele Chinese geneeskunst20. Bij trigger point acupunctuur zal de acupuncturist de spier op pijnlijke plekken onderzoeken om daar vervolgens de naald in te steken. Dit mag klinken als een westerse verbastering van de traditionele beoefening, maar in feite hebben de Chinezen zelf ook een benaming voor deze punten: ah shi wat letterlijk betekent: ‘daar zit het’.
Bij lage rugpijn geldt dat acupunctuur van deze triggerpunten even goed werkt als het injecteren van steroïden, maar dan zonder of met veel minder gevoeligheid van de geïnjecteerde plaats21. Evenzo werkt deze acupunctuur bij pijn in de nek en in de knie22, 23.

De sportgeneeskunde staat van oudsher niet bekend om zijn holistische benadering van de patiënt. Meer dan eens bleek in de sportgeneeskunde de patiënt juist zo snel mogelijk opgelapt te worden om weer het veld op gestuurd te kunnen worden. Het zijn de professionele sporters zelf geweest, op zoek naar behandelingen die niet tegen hun lichaam in, maar met hun lichaam mee konden werken, die als voorlopers hebben gefungeerd in de zoektocht naar zachtaardigere en effectievere alternatieve behandelmethoden.

Wat de holistische geneeskunde toevoegt aan de benadering van sportletsels is de idee dat het lichaam altijd naar gezondheid streeft. Vaak is maar een klein duwtje nodig, bijvoorbeeld van een enzym of een trigger point-behandeling, om het lichaam zelf op weg te helpen naar genezing.
Pat Thomas

BRONNEN:
1Ann Emerg Med, 2001; 37: 301-308
2Inj Prev, 2003; 9: 99-100, 100-102
3Inj Prev, 2003; 9: 117-123
4Clin Med, 1968; 75: 35-42
5Am J Physiol, 1997; 273: G139-146
6Fortschr Med, 1995; 113: 303-306
7Med Sci Sports Exerc, 1992; 24: 20-25
8Penn Med J, 1965; Okt: 35-37
9Br J Clin Pract, 1970; 24: 375-377
10S Afr Med J, 1971; 45: 181-183
11Curr Ther Res, 1969; 11: 621-624
12Practitioner, 1967; 198: 547
13Clin Drug Invest, 2000; 19: 15-23
14J Assoc Phys Ind, 2001; 49; 617-621
15JAMA, 1998: 280; 1518-1524
16Life Sci, 1979; 25: 1957-1962
17Lancet, 1979; 2: 535-536
18Int J Neurosci, 1980; 10: 95-97
19Life Sci, 1983; 32: 1705-1709
20J Alt Complement Med, 2003; 9: 91-103
21Spine, 1989; 14: 962-964
22Pain, 2002; 99: 83-89
23Acupunct Med, 2003; 21: 32-35


Enzymen: afstemming van de dosis

– zoek de juiste dosering door uit te proberen
Als u een supplement met enzymen koopt, zult u zien dat de hoeveelheid niet alleen in grammen of milligrammen op de verpakking staat, maar ook in eenheden of internationale eenheden (IE). Die zijn gebaseerd op een bepaalde hoeveelheid eiwit dat het enzym kan verteren. Elk enzym heeft een andere activiteit en wordt dus op een andere manier gemeten. Dat maakt de dosering vaak ingewikkeld. Zo zijn er vijf manieren waarop de enzymactiviteit van bromelaïne kan worden uitgedrukt.
Om tot een standaardisering te komen zijn veel fabrikanten overgestapt op FIP-eenheden: de hoeveelheid enzymactiviteit volgens de testmethoden van de Federation of International Pharmaceutics. Voor proteolytische enzymen zijn er geen officiële aanbevolen doseringen, maar de volgende richtlijnen zijn bruikbaar:
• bromelaïne: tenzij anders voorgeschreven 80-320 mg (200-800 FIP-eenheden) twee- of driemaal daags;
• papaïne: hogere doseringen zijn effectiever: probeer een dosis van 1500 mg/dag (2520 FIP-eenheden);
• trypsine/chymotrypsine: hiervoor zijn geen standaard aanbevolen doseringen. Vaak zitten ze in kleinere hoeveelheden bij een combinatiepreparaat met bromelaïne/papaïne. Het kan nodig zijn een periode van trial en error in te lassen.

Het voordeel van combinatiepreparaten is dat ze ontworpen zijn om een vast activiteitsniveau te geven. Kies een zogeheten enteric coated tablet: daar zit een laagje omheen dat het enzym beschermt tegen afbraak in de maag, zodat het pas in de darmen wordt afgegeven en daar optimaal kan werken.



To stretch or not to stretch?
-liever langzaam opbouwen dan fanatiek oprekken
De meeste mensen is geleerd dat door vooraf licht te stretchen de kans op spierverrekking, spierpijn of letsel kleiner wordt. Uit recent Australisch onderzoek is echter gebleken dat dit onzin is1. Het gaat hier om een systematische analyse van meerdere gerandomiseerde gecontroleerde trials naar de effecten van stretchen voor inspanning op spierpijn en blessures. Daarbij bleek dat de gunstige invloed van stretchen op de spierpijn die een tijdje na de inspanning nog kan optreden, zo marginaal was dat hij even goed een kwestie van toeval kon zijn. Wat blessures betreft was er ook een licht voordeel te zien bij de proefpersonen die tevoren gestretcht hadden, maar ook hier was het verband niet duidelijk genoeg om te kunnen uitsluiten dat het toeval was.
Ook bij twee andere onderzoeken werd deze conclusie getrokken2, 3. Hierbij leek naar voren te komen dat het wellicht even heilzaam is om langzaam te beginnen en de inspanning geleidelijk op te voeren als om vóór de training een volledige stretching uit te voeren. Evenzo kan het goed zijn om het tegen het eind van de training geleidelijk aan rustiger aan te doen om pijn achteraf te voorkomen.

1BMJ, 2002; 325: 468
2Br J Sports Med, 1998; 32: 212-214
3Clin J Sports Med, 1999; 9: 221-227


Behandeling van letsel van het bewegingsapparaat

– handenwerk voor tijdelijke verlichting – stress te lijf gaan werkt
Er is een scala aan effectieve alternatieve behandelingen tegen pijn en voor een snel herstel bij sporters met verrekking, verstuiking en nog ernstiger letsel.
• Chiropraxie kan via de ruggengraat herstellend werken. Veel profsporters werken met een chiropractor voor hun herstel. Uit onderzoek blijkt dat chiropraxie met name werkt bij pijn of verrekking in de nek1, 2 en lage rugpijn.
• Massage kan de spierpijn verminderen3, maar wacht hiermee wel twee tot zes uur na de inspanning, omdat dan de spieren nog veel bloed nodig hebben, dat bij massage soms juist weggehouden wordt4.
• Hyperbare zuurstoftherapie kan de genezing versnellen bij verbrijzeling en compartimentsyndroom (waarbij een spier zo opzwelt dat hij te groot is voor de fascie waar hij in zit, hetgeen zeer pijnlijk is). Tevens is de therapie in gebruik geraakt als alternatieve behandeling van verrekking, gescheurde banden en spierblessures5. Er zijn echter niet veel onderzoeksgegevens die zo’n behandeling ondersteunen. Bij een recent gerandomiseerd dubbelblind onderzoek met 32 proefpersonen met een acute enkelverstuiking bleek dat het herstel door hyperbare zuurstoftherapie niet sneller ging6.
• Magneettherapie. Er wordt aangenomen dat de bloedsomloop verbetert door vóór en tijdens de inspanning magneten te dragen. Hierdoor wordt de sportprestatie verbeterd en het risico van sportletsel verminderd evenals dat van een ontsteking als er tóch letsel optreedt. Bij bio-elektromagnetisme worden elektrische stromen en magneetvelden bij zeer lage voltages gebruikt. Er is onderzoek gedaan naar het effect op pijnbestrijding en wondgenezing van weefsels. De opvallendste claim van deze therapie is wellicht dat hij de genezing van gescheiden botbreuken kan bevorderen7.
• Ontspanningstechnieken, waaronder autogene training (waarbij je een rustige omgeving visualiseert), meditatie, progressieve spierontspanning en bepaalde ademhalingstherapieën, zijn bruikbaar om chronische pijn bij vele aandoeningen te behandelen8. Ze kunnen zelfs preventief werken tegen blessures. Uit heel veel onderzoek lijkt namelijk een sterk verband naar voren te komen tussen stress en het oplopen van sportletsel9, 10.

1Injury, 1996; 27: 643-645
2J Orthop Med, 1999; 21: 22-25
3J Orthop Sports Phys Ther, 1994; 19: 93-99
4Med Sci Sports Exerc, 2004; 36: 1308-1313
5Phys Sportsmed, 1995; 23: 46-47
6Am J Sports Med, 1997; 25: 619-625
7J Bone Joint Surg Br, 1990; 72: 347-355
8JAMA, 1996; 276: 313-318
9J Sport Exerc Psychol, 1988; 10: 294-306
10Am J Sports Med, 2000; 28: S10-15


De heilzaamste supplementen

– geef uw lichaam wat het nodig heeft om te genezen
Wellicht kunt u het herstel van een sportblessure bespoedigen met behulp van voedingssupplementen.
• Vitamine C is noodzakelijk voor de aanmaak van collageen, de ‘lijm’ die ons bindweefsel sterk maakt. Bij ernstig letsel kan onze behoefte aan vitamine C stijgen1 en een tekort kan de genezing vertragen2. Een supplement van 400-3000 mg/dag vitamine C kan de pijn verminderen en het herstel van spierkracht na intensieve inspanning versnellen3, 4. Ook kan het helpen bij de genezing van botbreuken5.
• Vitamine E in een dosering van 400-1200 IE per dag kan het aantal vrije radicalen in het bloed verminderen evenals andere indicatoren van spierschade6, 7, 8. Dat hoeft echter niet altijd tot gevolg te hebben dat men sneller herstelt9.
• Bioflavonoïden hebben de eigenschappen dat ze vrije radicalen neutraliseren, ijzer cheleren en ontstekingsremmend werken. Een flavonoïde als quercetine kan de gevolgen van hersen- of ruggengraatsletsel verminderen10. Het beste is 500 mg flavonoïden per dag.
• Magnesium gaat zwelling tegen. Bij een laag magnesiumgehalte stijgt vaak de hoeveelheid histamine en cytokinen die bij een ontsteking voorkomen11. Ook kan magnesium het herstel van een traumatisch hersenletsel bevorderen12. Neem minimaal 250-350 mg daags.
• Zink maakt deel uit van vele enzymen, waaronder enkele die bij de wondgenezing een rol spelen. Al bij een licht zinktekort kan het alledaagse weefselherstel minder goed worden, evenals het herstel van ernstigere schade13. Neem dagelijks 15-50 mg.
• Glucosaminesulfaat lijkt schade aan het kraakbeen van de knieschijf sneller te genezen. Andere vormen van deze natuurlijke kraakbeenherstellende stof, zoals glucosamine-hydrochloride, zijn even effectief tegen gewrichtspijn als de sulfaatvorm14, 15. Probeer een dosis van 1000-2000 mg driemaal daags gedurende tien dagen en daarna driemaal daags 500 mg.
• Mineraalsporen, zoals mangaan, koper en silicone, zijn ook van belang bij het biochemische proces van weefselherstel16, 17.
• Probiotica kunnen de opbouw van spierweefsel helpen bevorderen, zijn goed voor de detoxificatie en voor de immuniteit. Het beste is een product waarin verschillende stammen Lactobacillus en bifidobacteriën zijn verwerkt en dat minimaal een miljard levende cellen per dagdosis bevat.

1N Engl J Med, 1986; 314: 892-902
2J Am Podiatr Med Assoc, 1994; 84:456-462
3Eur J Appl Physiol, 1993; 67: 426-430
4Pain, 1992; 50: 317-321
5Lancet, 1999; 354: 2025-2028
6Med Sci Sports Exerc, 1998; 30: 67-72
7Int J Sport Nutr, 1994; 4: 253-264
8Am J Physiol, 1993; 264: R992-998
9Sports Med, 1995; 20: 12-23
10J Spinal Cord Med, 1998; 21: 309-334
11Am J Physiol, 1992; 263: R734-737
12Scand J Clin Lab Invest, 1995; 55: 671-677
13J Lab Clin Med, 1994; 124: 322-327
14Rheumatology, 1999; 26: 2423-2430
15Br J Sports Med, 2003; 37: 45-49
16Br J Dermatol, 1999; 140: 26-34
17Biol Trace Elem Res, 1998; 65: 251-259

Wilt u dit artikel lezen?

Als abonnee kunt u dit artikel gratis lezen door in te loggen op uw account. Nog geen abonnee? Sluit nu een abonnement af.

Andere archief artikelen

Artsen weten wel beter

Je krijgt een medicijnrecept. Je gaat ermee naar de apotheek en krijgt een doosje pillen mee. Op het etiket staat: ‘3x daags 2 tabletten bij de maaltijd’. Je begrijpt de instructies: je moet ze drie keer per dag innemen bij een maaltijd. Maar ga je dat ook doen?  We...

Uitgelezen; Vertroostingen

Nadat psychiater-psychotherapeut Dirk De Wachter werd geconfronteerd met een levensbedreigende ziekte en zich na een operatie in diepe, fysieke ellende bevond, ervoer hij hoe tastbaar de behoefte aan troost aanwezig kan zijn. Het deed hem nadenken over de vragen: wat...

Weet wat je eet

Voeding als medicijn We ontmoeten elkaar online. En dat is een bewuste keuze van orthomoleculair therapeut Rachida Lachhab. Zij werkt bij het programma Nederland Slank/de Metaboloog. Samen met haar collega-therapeuten Liesbeth van Duijn (oprichter) en Pantea Panahi...

Over medicatie en suppletie

Bij hart- en vaatziekten is het essentieel dat de conditie van de bloedvaten optimaal wordt gehouden. Zowel regulier als complementair is het voorkomen van slagaderverkalking ofwel arteriosclerose belangrijk. Arteriosclerose is degeneratie van het weefsel van de...