De afgelopen weken kwam polio weer regelmatig in het nieuws. Uitbraken in Jemen en nu in Gaza zorgen voor meer aandacht voor deze ziekte. Maar wat is polio? en hoe hebben wij de ziekte in Nederland zo goed als uitgegroeid?  Medisch Dossier dook in de geschiedenis van polio en de situatie in Nederland.

Polio, kort voor poliomyelitis, is een virale infectie die het zenuwstelsel aantast en kan leiden tot verlamming. Deze ziekte heeft de wereld in de 20e eeuw geteisterd, met uitbraken die honderdduizenden mensen jaarlijks troffen. Dankzij grootschalige vaccinatieprogramma’s is polio inmiddels bijna uitgeroeid. Toch laten recente uitbraken zien dat de strijd tegen deze verwoestende ziekte nog niet voorbij is.

De geschiedenis van polio

De eerste gedocumenteerde uitbraken van polo kwamen in de late 19e eeuw voor. Polio was in die tijd een raadsel voor artsen en onderzoekers. Kinderen, vaak jonger dan vijf jaar, werden plotseling getroffen door spierzwakte of verlamming. In ernstige gevallen leidde het tot verlamming van de ademhalingsspieren, waardoor patiënten afhankelijk werden van een beademingsapparaat om te overleven.

In de vroege 20e eeuw veroorzaakte polio regelmatige en verwoestende uitbraken, vooral in Noord-Amerika en Europa. De zomermaanden werden gevreesd, omdat het virus dan vaak toesloeg. Duizenden kinderen werden jaarlijks getroffen door verlamming.

De doorbraak kwam in de jaren 1950 toen Dr. Jonas Salk een vaccin ontwikkelde dat het immuunsysteem stimuleerde om antilichamen tegen het poliovirus te produceren zonder dat het virus zelf werd geïnjecteerd. In 1955 werd het Salk-vaccin goedgekeurd en massaal verspreid. Het aantal gevallen van polio daalde drastisch in de jaren die volgden. Later, in de jaren 1960, ontwikkelde Albert Sabin een oraal vaccin (OPV) dat nog eenvoudiger toe te dienen was en een doorbraak betekende in de wereldwijde strijd tegen polio.

Wereldwijde uitroeiingscampagnes

Sinds de oprichting van het Global Polio Eradication Initiative (GPEI) in 1988 zijn de wereldwijde polio-uitroeiingsinspanningen enorm toegenomen. Het doel was om polio wereldwijd uit te bannen, zoals eerder met pokken was gelukt. En met succes: tussen 1988 en 2020 daalde het aantal polio-gevallen met 99 procent. Polio werd uitgeroeid in grote delen van de wereld, waaronder Noord- en Zuid-Amerika, Europa en de meeste delen van Azië.

Polio komt voor in twee vormen. Het wildtype poliovirus (WPV) komt nog maar voor in twee landen: Afghanistan en Pakistan. Daarnaast is er het zeldzamere vaccin-gerelateerde poliovirus (cVDPV), dat ontstaat uit het orale vaccin zelf, wanneer het verzwakte virus in het vaccin in zeldzame gevallen muteert en zich verspreidt in niet-geënte gemeenschappen.

Recente uitbraken

Ondanks de successen zijn er de afgelopen jaren nieuwe uitbraken gemeld. Deze uitbraken worden grotendeels veroorzaakt door cVDPV, vooral in gebieden waar de vaccinatiegraad dus laag is.

Een van de redenen voor de recente uitbraken is het stilleggen van routinematige vaccinatieprogramma’s door conflicten en de COVID-19-pandemie, waardoor een grotere kwetsbaarheid voor polio ontstond, zeker in conflictgebieden. In 2023 werden in landen zoals Jemen, Somalië en Congo nieuwe gevallen van cVDPV gemeld.

De situatie in Nederland

Nederland heeft een lange geschiedenis in de strijd tegen polio. In de jaren 1950 en 1960 waren er nog grote uitbraken, maar met de introductie van het poliovaccin werden polio-uitbraken snel onder controle gebracht. Sinds 1978 is polio officieel uitgeroeid in Nederland dankzij het Rijksvaccinatieprogramma, dat het vaccin gratis aanbiedt aan alle kinderen.

Toch waren er na 1978 nog enkele uitbraken in Nederland. Dit kwam vooral voor in specifieke religieuze gemeenschappen die vaccinatie om principiële redenen afwijzen. Zo was er in 1992 een polio-uitbraak in de zogenoemde ‘Biblebelt’, een strook in Nederland met relatief veel strenggelovige christenen, wat leidde tot een uitbraak die enkele tientallen mensen trof.

In Nederland wordt nu actief ingezet op het verhogen van de vaccinatiegraad in deze gebieden, onder meer door middel van voorlichting en het verbeteren van de toegankelijkheid van vaccinaties.

Polio anno nu

Hoewel polio in veel delen van de wereld is uitgeroeid, zijn de recente uitbraken van cVDPV een zorgwekkende herinnering dat het virus nog steeds een bedreiging kan vormen. Terwijl in Nederland polio vrijwel geen bedreiging meer vormt dankzij een hoge vaccinatiegraad, blijft het virus in sommige landen circuleren vanwege conflicten, armoede en een gebrek aan toegang tot vaccins. De uitdaging voor de komende jaren is om de vaccinatieprogramma’s wereldwijd op peil te houden en daarmee verdere uitbraken te voorkomen.

Bronnen:
https://www.who.int/health-topics/poliomyelitis
https://www.rivm.nl/polio
https://www.globalpolioeradication.org