Ik denk, dus ik besta?

Het lijkt alsof we in het leven beslissingen nemen op grond van rationele gedachten. Maar ook ons gevoel blijkt een belangrijke rol te spelen, zo bracht nieuw onderzoek aan het licht.

Hoe nemen wij onze beslissingen? We denken meestal dat dit een analytisch proces is waarbij we zorgvuldig – en soms heel snel – de voors en tegens tegen elkaar afwegen. Uit nieuw onderzoek blijkt echter dat een besluit een ingewikkeld mengsel is, dat dikwijls meer te maken heeft met gevoelens dan met verstandelijk oordeel.

Een overtuigd aanhanger van deze theorie is de neuroloog Antonio Damasio. Hij kwam tot dit inzicht nadat hij over mensen las die door hersenletsel na een ongeluk of een operatie, het gevoelscentrum in het brein niet meer konden gebruiken wanneer ze beslissingen namen.

Een voorbeeld hiervan was de spoorwegwerker Phineas P. Gage. Toen er in 1848 door een explosie een ijzeren staaf door zijn hoofd was geschoten, kon hij de frontale kwab van zijn hersenen niet meer gebruiken. Hoewel Gage hierna normaal bleef functioneren, bemerkte zijn arts dat hij buitengewoon lichtzinnig en sociaal onaangepast gedrag ging vertonen en niet meer in staat was plannen te maken voor de langere termijn.

Damasio was gefascineerd door dit geval. Gages verstandelijke vaardigheden op het gebied van taal, geheugen en waarneming waren volkomen intact, maar zijn beoordelingsvermogen was door het ongeluk vernietigd.

Hij reconstrueerde het ongeluk met behulp van een model van de hersenen en constateerde toen dat de ijzeren staaf het ventromediale gebied van de frontale kwab had doorsneden. Hieruit leidde Damasio af dat redenering en emotie plaatsvinden in verschillende delen van de hersenen, maar dat die allebei noodzakelijk zijn om tot een juiste beslissing te komen.

Damasio haalt ook een meer recent geval aan. Dit betreft een man van een jaar of dertig, Elliot genaamd. Deze werd afstandelijk en onverschillig nadat er chirurgisch een tumor was verwijderd. Net als Gage was hij niet in staat beslissingen te nemen, leerde hij niets van zijn ervaringen en raakte hij uiteindelijk zijn baan – en zijn vrouw – kwijt.

Damasio geeft twee voorbeelden om de veranderingen te illustreren die Elliots persoonlijkheid onderging. De ene dag reed hij zonder aarzeling bij ijzel en sneeuw in de auto, waarbij hij elke glibberige plek en gekantelde auto wist te omzeilen. De volgende dag vroeg Damasio hem een datum te noemen voor een nieuwe afspraak, waarna Elliot een zware paniekaanval kreeg die pas overging toen Damasio zelf maar een datum vaststelde.

De meesten van ons zijn volgens neurowetenschapper Jonah Lehrer het volslagen tegendeel van Elliot en Gage en onze emoties nemen de besluiten voor ons. Sterker nog: hij gelooft dat dopamine, een neurotransmitter (een molecuul voor signaaloverdracht tussen zenuwcellen) die hij omschrijft als ‘het molecuul van de intuïtie’, ons soms dwingt iets te doen waarvan we weten dat het eigenlijk fout is – zoals nóg een weddenschap aangaan of nóg een handtas kopen. Lehrer beschrijft een experiment met twee groepen studenten.

De ene groep moest een kort getal onthouden, de andere groep een lang. Daarna liepen ze naar een andere kamer en onderweg kregen ze fruit of chocoladecake aangeboden. Bijna iedereen die een lang getal moest onthouden, koos voor de cake en de andere groep nam fruit. Waarom? Lehrer leidt hieruit af dat de mensen uit de groep van het lange getal te zeer met hun gedachten elders waren om een verstandiger besluit te nemen.

Omgekeerd wijzen andere experimenten er juist op dat we onze beste besluiten nemen als we afgeleid zijn. In een Nederlands experiment bleken kopers van een auto de beste auto te kiezen als ze er niet over nadachten, hun aandacht ergens anders op richtten en dan de beslissing namen die het eerst in hun hoofd opkwam.

Lehrer is van mening dat dopamine zijn eigen redeneertrant heeft, vaak gebaseerd op een voorafgaand succes en dat de autokopers die afgeleid waren daarom de juiste keuze maakten, zonder erbij na te denken.

Dat zou ook verklaren waarom sporters vaak onder extreme druk en zonder te bedenken wat de volgende stap moet zijn, de juiste beslissing nemen. Als atleten te veel gaan nadenken over wat ze aan het doen zijn, gaat het fout.

Dit overkwam golfer Jean van de Velde op de open kampioenschappen van 1999. Hij begon na te denken over zijn stroke (slag) op de laatste hole, en verspeelde een voorsprong van drie slagen. Autokopers en atleten die afgeleid zijn nemen dus vaak zonder nadenken de juiste beslissing. Maar soms moet het verstand het voortouw nemen, bijvoorbeeld wanneer we een probleem analyseren.

Dit was te zien bij een experiment waarbij de psycholoog Carol Dwecke aan ée2n groep schoolkinderen na een test vertelde dat ze slim waren, terwijl hij de andere groep feliciteerde omdat ze zo hard gewerkt hadden. Bij een tweede test zakte de score van de ‘slimme’ groep met 20 procent, terwijl die van de ‘harde werkers’ met 30 procent omhoogging. Klaarblijkelijk corrigeerden de harde werkes zichzelf en dachten na over wat ze deden, terwijl de ‘slimmen’ dchten dat ze alleen maar hoefden te komen opdagen.

De pedagoog Ken Robinson gelooft niet zo in de rol van dopamine bij gedachteloze beslissingen. Volgens hem komt intuitie voort uit het enterogeen zenuwstelsel, dat hij bescrhijft als een tweede brein binnen het maag/darmkanaal.

Unaniem zijn deze wetenschappers echter van meningdat we maar weinig weten van de werking van het menselijk breinm van gevoelens en van de manier waarop we beslissingen nemen. Robinson haalt de psycholoog William James aan als hij stelt: ‘ De grootste ontdekking van mijn generatie is dat mensen hun leven kunnen veranderen door hun mentale instelling te wijzigen’. Door onze geest te veranderen veranderen we ons leven. Helemaal waar, Maar hoe? in dat opzicht weten we nog steeds evenveel als honderd jaar geleden.

Wilt u dit artikel lezen?

Als abonnee kunt u dit artikel gratis lezen door in te loggen op uw account. Nog geen abonnee? Sluit nu een abonnement af.

Andere artikelen van Bryan Hubbard

De medicijnen zijn heerlijk

Het Laatste woord: De illusie van de goochelaar

Het laatste woord; Is het beter om niets te voelen?

Het laatste woord

Artsen weten wel beter

Een rood lampje: Bram Bakker

Mijn vriend Eric Elbers werkt aan de opvolger van het legendarische boek Het lichaam liegt nooit van haptonoom Ted Troost. Hij vertelt vaak smakelijk over de geschiedenis van dit ondergewaardeerde vak. De grondlegger heette Frans Veldman (1921-2010). Hij was ook de...

Behandelopties zonder medicatie Hyperactieve hond?

Boxer Tyson is geen puppy meer, maar hij is nog steeds hyperactief. Zijn baasjes denken dat hij ADHD heeft. De dierenarts wil daarom Prozac voorschrijven. Is dat nodig? Holistisch dierenarts Rohini Sathish geeft tips zonder medicatie. Hyperactiviteit is een extreem...

Bryan Hubbard avatar

Over de auteur

Bryan Hubbard studeerde filosofie aan de universiteit van Londen. Hij is de echtgenoot van Lynne McTaggart en samen zijn zij directeur van twee uitgeverijen, WDDTY Publishing Ltd en New Age Publishing Ltd. Hij is uitgever van het maandblad What Doctors Don’t Tell You. ( Het moederblad van Medisch Dossier)
Lees meer artikelen van Bryan Hubbard