Met hyperbare zuurstof kun je diverse hersenaandoeningen behandelen, zegt professor Shai Efrati. Hij is de oprichter van het Sagol Center for Hyperbaric Medicine and Research in Israël. Met zijn collega’s doet hij onderzoek naar hyperbare zuurstoftherapie (HBOT). Dagelijks behandelt hij zo’n tweehonderd patiënten met deze therapievorm.

Bij hyperbare zuurstoftherapie (HBOT) krijgt een patiënt pure zuurstof toegediend in een drukcabine: een kamer met verhoogde druk. Je ademt daar 100% zuurstof in. Deze therapievorm werkt anders dan een gewone zuurstofbril of zuurstofkapje.

Door de verhoogde druk wordt er meer zuurstof opgenomen in het bloed, die daarna door het hele lichaam wordt verspreid. ‘Iedereen die weleens heeft gevlogen, is in een hyperbare kamer geweest,’ legt Edward Fogarty uit. Hij is een Amerikaanse radioloog met veel kennis over HBOT bij hersenletsel.

De verhoogde luchtdruk in de kamer zorgt voor een betere zuurstoftoevoer naar de cellen. Mede daardoor is HBOT zo effectief bij een koolmonoxidevergiftiging. De hogere druk van de zuurstof drukt ook gasbellen samen. Daarom wordt deze behandeling van oudsher ook ingezet bij decompressieziekte die diepzeeduikers krijgen als ze te snel omhoogkomen, waardoor er levensgevaarlijke stikstofbellen in hun bloed en weefsels ontstaan.

Uit vele studies blijkt inmiddels dat je met zuurstof nog veel meer goeds kunt doen. Zo blijkt een verhoogde zuurstofconcentratie een immuunreactie in gang te zetten die ervoor zorgt dat er stamcellen en groeifactoren worden geproduceerd die genezing kunnen bevorderen.1

De verhoogde luchtdruk zorgt voor een betere zuurstoftoevoer naar de cellen

De verhoogde zuurstof zorgt voor de aanmaak van nieuwe bloedvaatjes (angiogenese) en stimuleert de hoeveelheid BDNF (brain-derived neurotrophic factor). BDNF verhoogt het hersenmetabolisme, verbetert de doorlaatbaarheid van de bloed-hersenbarrière en voert de productie op van de super-antioxidant glutathion.2

HBOT verbetert ook de insulinegevoeligheid3 en zorgt voor langere telomeren. Dat zijn de uiteinden van de chromosomen, een soort maatstaf voor de veroudering van je cellen.4

Cognitieve voordelen

HBOT is ook in het nieuws als mogelijke therapie voor mensen met long-covid. Al in 2022 werden de eerste resultaten gepubliceerd van een gerandomiseerde studie. HBOT liet een positief effect zien op cognitieve functies vergeleken met de controlegroep.8

Er lopen nog studies om dit verder te onderzoeken. Er zijn ook aanwijzingen dat je met HBOT de schade die door drugs- en alcoholverslaving is ontstaan kunt behandelen.9

In Nederland kun je bij veel ziekenhuizen terecht voor HBOT, maar alleen voor bepaalde aandoeningen. Er zijn ook instellingen die HBOT aanbieden, van chiropractors tot sportscholen. De therapie wordt dan niet vergoed uit de basisverzekering, maar soms wel uit een aanvullend pakket. Sportscholen hebben soms een hyperbare zuurstofkamer voor herstel na de training.

Is HBOT veilig?

Hoewel er allerlei verschillende soorten hyperbare kamers zijn, is het principe hetzelfde: je ademt via een masker pure zuurstof in terwijl je in een drukcabine zit of ligt. Die druk varieert van iets hoger dan 1 atmosfeer absoluut ofwel ATA tot 2 of 2,5 ATA, maar mag nooit hoger zijn dan 3,0 ATA. Ziekenhuizen en klinieken gebruiken meestal ‘harde’ kamers met een druk van 2,0 tot 2,5 ATA.

In ‘zachte’ kamers voor thuis die je kunt huren of kopen is de druk meestal maar 1,3 ATA. Hoeveel behandelingen iemand nodig heeft is afhankelijk van de aandoening. Denk aan 1-2 sessies voor een acuut probleem tot 40-60 sessies voor een chronische aandoening. Een sessie duurt meestal een tot twee uur, met regelmatige pauzes waarin je gewone lucht inademt in plaats van pure zuurstof.

De meest voorkomende bijwerking van HBOT is oor-barotrauma (een zogenaamd ‘vliegtuigoor’) door het drukverschil. Daarbij heb je een gevoel van druk in je oor of van een gedempt gehoor. Dit is meestal goed te verdragen en verdwijnt binnen enkele minuten tot enkele dagen na de behandeling. Andere bijwerkingen zijn hoofdpijn, claustrofobie, tijdelijke bijziendheid en – heel zelden – insulten.

De meeste van deze complicaties zijn mild en gaan weer over als de behandeling stopt. Cataract (staar) is een uiterst zeldzame bijwerking, die meestal pas ontstaat na een zeer groot aantal sessies, vaak meer dan 150.10 Veel onderzoeken zijn uitgevoerd bij harde kamers met een druk van 2,0 tot 2,5 ATA. Bij een lagere druk in een zachte kamer en bij sessies van minder dan een uur zijn de bijwerkingen aanmerkelijk minder.

Hyberbare zuurstofkamer

Hersenwonden

De behandeling van hersenziekten is een van de snelst groeiende toepassingen van HBOT. Denk aan een beroerte, traumatisch hersenletsel, MCI (mild cognitive impairment: de cognitieve achteruitgang die voorafgaat aan dementie) en andere neurodegeneratieve ziekten. Professor Shai Efrati beschouwt deze aandoeningen als een ‘biologische wond’.

Zo’n hersenwond kun je niet met het blote oog zien, maar met nieuwe scantechnieken, zoals SPECT en perfusie-MRI, kun je weefselschade in de hersenen wel opsporen. Schade die je op een gewone MRI-scan niet ziet.

Weefselschade in de hersenen kun je vergelijken met diabetische voetzweren: er is een gebied met necrotisch (dood) weefsel, met daaromheen levend (actief) wondweefsel. Zo zijn er in de hersenen van mensen met bijvoorbeeld een beroerte donkere gebieden zonder activiteit. Dit is dood weefsel dat je niet meer tot leven kunt wekken.

Maar eromheen zit levend weefsel, dat de capaciteit heeft om te verjongen. Om een vleeswond, zoals een diabetische wond, te genezen, moet je het gebied met zuurstof ‘doordrenken’. Dan komen er stamcellen naartoe en vormen zich nieuwe bloedvaten. Datzelfde kan gebeuren bij hersenwonden.

Hyperbare zuurstoftherapie is mogelijk effectief bij long-covid

In een studie uit 2013 namen Efrati en zijn collega’s de proef op de som. Er deden 74 patiënten aan mee die zes tot zesendertig maanden daarvoor een beroerte hadden gehad en die niet meer vooruitgingen. Ze werden in twee groepen verdeeld. De ene groep kreeg twee maanden lang en vijf dagen per week HBOT-sessies.

De andere groep kreeg geen behandeling. Op scans zag je na HBOT-sessies een hogere hersenactiviteit. Bovendien rapporteerden de patiënten zelf ook verbeteringen, zoals herstel van hun verlamming, meer gevoel en een betere spreekvaardigheid. Conclusie was dat jaren na een beroerte nog nieuwe zenuwcellen kunnen groeien.11

De Israëlische onderzoekers bevestigden hun bevindingen twee jaar later met nieuw onderzoek. Daaraan deden 91 patiënten mee die tussen de drie maanden en vijftien jaar voorafgaand aan het onderzoek een hersenbloeding of -infarct hadden gehad. De patiënten gingen significant vooruit in alle geheugenmetingen na de HBOT, wat overeenkwam met de verbeterde hersenstofwisseling op de scans.12

Praktijkverslagen

De afgelopen jaren zijn er nog veel meer studies en praktijkverslagen gepubliceerd waarin patiënten door HBOT herstellen van hersenletsel en cognitieve stoornissen, uit alle delen van de wereld. Een voorbeeld is het praktijkverslag uit 2018, gepubliceerd door de Amerikaanse arts Paul Harch en radioloog Edward Fogarty.

Hierin wordt de behandeling van een 58-jarige vrouw met een snel voortschrijdende ziekte van Alzheimer beschreven. Zij werd acht weken lang, vijf dagen per week, vijftig minuten per dag behandeld met hyperbare zuurstof. De PET-scans voor en na lieten zien dat de stofwisseling in bepaalde hersengebieden na de behandeling met 38% was gestegen.

Die veranderingen gingen hand in hand met een verbeterde kwaliteit van leven: ze was beter in staat om cognitieve en fysieke taken uit te voeren en haar stemming was beter. Volgens het artikel was dit ‘de eerste gerapporteerde casus van HBOT bij de ziekte van Alzheimer, vastgelegd door PET-scans, die wijst op een effect op de algehele pathologie.’13

Ook na een beroerte kunnen er nog nieuwe zenuwcellen groeien

De Israëlische onderzoekers toonden mogelijk herstel van traumatisch hersenletsel met HBOT eerder al aan in een studie uit 2013.14

In 2020 publiceerden zij een ander belangrijk onderzoek naar het effect van HBOT bij de behandeling van cognitieve achteruitgang. ‘De verstopping van kleine bloedvaten, vergelijkbaar met de verstoppingen in de leidingen van een ouder huis, zijn een bepalend element in het menselijke verouderingsproces,’ aldus Efrati. ‘We hebben ontdekt dat HBOT een significante toename van de bloedtoevoer naar de hersenen op gang brengt, die gepaard gaat met cognitieve verbetering.’15

Chinese onderzoekers bevestigden die resultaten in hetzelfde jaar. Alzheimerpatiënten kregen in dat onderzoek twintig dagen lang minder dan een uur per dag een ‘milde’ behandeling op lage druk. Vergeleken met de controlegroep verbeterde HBOT de cognitie van alzheimerpatiënten significant, bleek bij de follow-up. Zelfs tot een niveau dat veel hoger was dan dat van het belangrijkste medicijn dat er momenteel is: donepezil.

Helaas werd het effect wel geleidelijk minder. Bij patiënten met MCI hield de verbeterde cognitieve functie na HBOT wel langer aan. De glucosestofwisseling in hersengebieden die verband houden met taal en geheugen bleek in beide groepen beter. Dat leek sterker bij patiënten met MCI dan bij mensen met de ziekte van Alzheimer. De onderzoekers concludeerden dat een ‘hyperbare zuurstofbehandeling een preventieve strategie kan zijn om de overgang van een milde cognitieve stoornis naar de ziekte van Alzheimer tegen te gaan.’21 

In het kort

Behalve bij de behandeling van beroerte en dementie wordt hyperbare zuurstof ook succesvol ingezet bij de volgende aandoeningen:

•  Parkinson Een 45-jarige parkinsonpatiënt met ernstige tremoren, depressie, slapeloosheid en gewichtsverlies werd een maand lang behandeld met HBOT. Zijn tremoren namen sterk af, hij kwam tien kilo aan en sliep weer acht tot tien uur per nacht. Ook zijn angst- en depressiescores verminderden met bijna de helft.16
•  Fibromyalgie De lichamelijke oorzaak van fibromyalgie is nog steeds niet officieel vastgesteld. Maar uit moderne medische beeldtechniek blijkt dat fibromyalgie zijn oorsprong vindt in beschadigde hersengebieden die pijnprikkels regelen. Een studie uit 2023 volgde 58 volwassenen die al meer dan een jaar fibromyalgie hadden door traumatisch hersenletsel. Twee patiënten in de HBOT-behandelgroep hadden zo’n significante verbetering dat ze niet langer voldeden aan de criteria voor fibromyalgie. In de groep die met medicijnen werd behandeld, was dat bij niemand het geval. Bovendien was de gemiddelde verbetering in de pijndrempeltest in de HBOT-groep twaalf keer zo hoog als in de medicatiegroep.17
  In de genoemde studie werd de hersenschade veroorzaakt door direct lichamelijk letsel door een ongeluk of een drukgolf. Maar onderzoekers van de universiteit van Tel Aviv zagen in een eerder onderzoek dat HBOT ook hielp bij fibromyalgiepatiënten met een geschiedenis van seksueel misbruik in hun jeugd. Langdurige psychische stress kan leiden tot veranderingen in de structuur en werking van de hersenen.18
•  Long-covid Diverse studies wijzen op de voordelen van HBOT bij de behandeling van long-covid ofwel de klachten die aanhouden na een coronabesmetting en die in verband worden gebracht met allerlei neurologische aandoeningen.19 Op dit moment wordt het nut van HBOT bij long-covid in het Zweedse Karolinska University Hospital verder onderzocht.20
  

  ---

Bronnen:

1. Undersea Hyperb Med, 2014; 41(3): 247–52; Biomolecules, 2020; 10(6): 958.
2. Christopher J. Buckley and Jeffrey S. Cooper, Hyperbaric oxygen effects on angiogenesis (StatPearls, 2023).
3. Diving Hyperb Med, 2015; 45(1): 30–6.
4. GeroScience, 2023; 45(2): 747–56.
5. Neurology, 2004; 62(12): 2193–97.
6. Zorginstituutnederland.nl.
7. Asian Pac J Trop Med, 2015; 8(6): 468–73.
8. Sci Rep 12, 11252 (2022). Doi.org/10.1038/s41598-022-15565-0
9. J Addict Nurs, 2022; 33(1): 27–36.   
10. Kevin C. Gengel et al., Hyperbaric related myopia and cataract formation. StatPearls, 2022.
11. PLOS One, 2013; 8(1): e53716.
12. Neuropsychology, 2015; 29(4): 610–21.
13. Med Gas Res, 2018; 8(4): 181–84.
14. PLOS One, 2013; 8(11): e79995.
15. Aging (Albany NY), 2020; 12(13): 13740–61.
16. Medicine (Baltimore), 2018; 97(9): e0029.
17. PLOS One, 2023; 18(3): e0282406.
18. Front Psychol, 2018; 9: 2495.
19. J Clin Med, 2023; 12(6): 2270; Nat Med, 2022; 28(11): 2406–15.
20. ClinicalTrials.gov, NCT04842448.
21. Alzheimers Dement (N Y), 2020; 6(1): e12030.