28-07-2023

Eet als de oermens; Recept voor een lang leven

Remko Kuipers bracht jaren door in Afrika, bij jagers en verzamelaars. Tegenwoordig werkt hij als cardioloog in Nederland, waar hij zijn opgedane kennis over een gezonde leefstijl en voeding overdraagt aan zijn patiënten. Maar ook aan andere zorgverleners die daarvoor openstaan en eenieder die streeft naar een lang leven in goede gezondheid.

Tijdens zijn studie farmacie volgde Remko Kuipers colleges pathofysiologie bij professor Frits Muskiet, destijds een van de weinige mensen die zorg holistisch benaderde. Kuipers raakte geïnspireerd en wilde graag bij Muskiet promotieonderzoek doen. Dat bleek een perfecte match. ‘Ik weet niet meer zeker of Muskiet toen al van evolutionaire geneeskunde sprak, maar hij stelde zich op het standpunt: je bent wat je eet, en je moet weer worden wat je at. En dat is het concept van evolutionair denken’, vertelt Kuipers. Welvaartsziektes zoals diabetes, hart- en vaatziektes, kanker en psychische aandoeningen zijn te verklaren doordat onze genen niet bestand zijn tegen de verschillende invloeden uit onze moderne omgeving, waaronder voeding, stress, milieuverontreiniging en slaaptekort. Het onderscheid tussen ‘evolutionair’ versus ‘proximaal’, zoals de reguliere geneeskunde wordt genoemd, werd beschreven door de Nederlandse bioloog en Nobelprijswinnaar Niko Tinbergen.

 

Bepaalde dierlijke producten bevatten belangrijke vetten

Een voorbeeld van een proximale reactie is: een vogel schrikt en vliegt weg. De evolutionaire benadering is: de vogel vliegt weg om niet opgegeten te worden. Op die manier kun je ook in de geneeskunde onderscheid maken. De proximale geneeskunde stelt de ‘hoe’-vraag: je hebt een infarct want er zit een bloedvat dicht. Hoe lossen we dat op? Door te dotteren. De evolutionaire geneeskunde stelt de ‘waarom’-vraag: waarom is dat bloedvat verstopt geraakt? Antwoord op die vraag kan tevens helpen te zorgen dat het niet opnieuw gebeurt.

Oervoedselpiramide

Na zijn studie farmacie besloot Kuipers geen apotheker maar arts te worden. Hij zette zijn promotieonderzoek bij Muskiet voort en knoopte er een aantal jaren aan vast voor een extra verblijf in Afrika. Gedurende meer dan tien jaar onderzocht Kuipers hoe de balans tussen onze genen en onze omgeving kan worden hersteld. Hij onderzocht onder andere wat oermensen aten. Uit de literatuurstudie bleek dat het belang van jagen enorm is overtrokken. In de praktijk werd veel meer verzameld dan gejaagd.

Vrouwen sleepten meer calorieën binnen dan mannen. Het is volgens Kuipers realistischer te spreken van woman the gatherer dan man the hunter. Vanuit zijn onderzoekskennis over voeding in de oertijd, aangevuld met moderne wetenschappelijke inzichten, stelde Kuipers zijn ‘oervoedselpiramide’ samen: de ideale basis bestaat uit plantaardig voedsel en dan met name groenten en knollen. Peulvruchten plaatst Kuipers niet bij de groenten, maar op gelijke hoogte met vis, gevogelte, schaaldieren en eieren. Ze horen in de basisbehoefte voor de nodige eiwitten.

Peulvruchten bevatten, net als andere voedingsmiddelen, antinutriënten. Dit zijn stoffen die de opname van vitamines en mineralen verminderen en de gezondheid zouden schaden. In peulvruchten gaat het om fytinezuur, lectines en saponines. ‘Daarom had ik ze aanvankelijk wat hoger in de piramide. Er zijn echter te veel positieve studies om je te druk te maken over antinutriënten in peulvruchten.’

Dierlijke producten

De oervoedselpiramide is gemaakt zonder er rekening mee te houden dat wij de wereld overbevolken. Kuipers: ‘Ik denk dat we beter kunnen zorgen dat we maximaal twee kinderen krijgen. Dan gaat de wereldbevolking krimpen en kunnen we met zijn allen weer eten wat gezond voor ons is, zonder miljoenen dieren in kooien te houden, de zeeën leeg te vissen, of de aarde uit te putten.

We hebben overigens minder vlees nodig dan vaak wordt gedacht. Dat hangt wel af van hoe atletisch je bent. Dus pas op met de eenvoudige boodschap dat we minder vlees moeten eten en meer moeten sporten. Want als je meer gaat sporten heb je meer eiwitten nodig.’ Ook wijst Kuipers op de afbraak van spiermassa bij het ouder worden. ‘De belangrijkste doodsoorzaak op hoge leeftijd zijn de gevolgen van een val. En vallen gebeurt veelal door evenwichtsstoornissen bij gebrek aan spieren. Zeker vanaf hun 65ste adviseer ik mensen om op hun eiwitinname te gaan letten.

Dat kunnen peulvruchten zijn, maar die zijn minder goed opneembaar dan die uit vlees of vis.’ Als je evolutionair kijkt: de mens is mens geworden door omnivoor te gaan eten. Juist door dierlijke voeding toe te voegen aan plantaardige. ‘Ik vind het belangrijk dat mensen dierlijk materiaal eten omdat er eiwit in zit dat makkelijk opneembaar is, maar ook omdat bepaalde dierlijke producten belangrijke vetten bevatten, bijvoorbeeld de omega 3-vetten. Daarbij heb ik een absolute voorkeur voor vis.

En als je dan kijkt naar rood vlees en gevogelte, dan heeft gevogelte dezelfde eiwitwaarde en is het minder vervuilend dan rundvlees. Veeteeltvlees zou ik schrappen van het menu.’

Genotsmiddelen

De vraag of we om een andere reden dierlijke producten beter kunnen vermijden, namelijk omdat ze het immuunsysteem zouden verzwakken, beantwoordt Kuipers als volgt: ‘In het afweersysteem hebben we receptoren die het lichaam scannen op infecties. Bepaalde bacteriën, zoals gramnegatieve bacteriën, worden herkend aan hun verzadigde vetzurenprofiel. Daarop wordt het immuunsysteem aangezet. Je verzwakt het immuunsysteem niet, je zet het aan. Je komt in een ontstekingsstaat die goed is als je bent geïnfecteerd met gramnegatieve bacterie.

‘Er zijn ook situaties met te veel verzadigd vet in het bloed waarbij het lichaam dénkt dat er een gramnegatieve bacterie is. Dat kan bijvoorbeeld gebeuren als je lever vol zit en verzadigd vet gaat uitscheiden in de vorm van vrije vetzuren of in triglyceriden.

Het probleem is dat die het meest omhooggaan door het eten van koolhydraten, ook al denken mensen vaak dat het eten van verzadigd vet in de voeding zorgt voor die stijging.’ In de oervoedselpiramide komen ook chocola en rode wijn voor. ‘Dit zijn voorbeelden van genotsmiddelen die je superfoods kunt noemen; producten waar vrij geconcentreerd fytochemicaliën in zitten.’

Deze stoffen werken hormetisch, het Griekse woord voor prikkeling. In de toxicologie duidt deze term op een stof die in hoge dosis schadelijk is voor een organisme, maar bij een lage dosis positieve effecten kan hebben. In de biologie en geneeskunde wordt ‘hormese’ gedefinieerd als een adaptieve reactie van cellen en organismen op matige stress.

Tekorten aanvullen

Voedingssupplementen staan in de top van de piramide. ‘Met de huidige voeding hebben bepaalde mensen tekorten. Dat zijn dan vooral de mensen die eentonig en ongezond eten. Daarnaast is er een groep die heel gezond eet, maar onwetend bepaalde tekorten oploopt. Het echte paleodieet waarbij je graan- en melkproducten mijdt, kan op den duur een tekort aan vezels en calcium opleveren Als je voornamelijk vlees eet, kun je jodiumdeficiënties krijgen.

’ Het is lastig om uit te maken wie precies voedingssupplementen nodig heeft. Kuipers: ‘We putten met onze landbouw de aarde uit. Dus we weten niet of er voldoende micronutriënten zitten in de producten die we eten. Waar komt de paprika die we eten vandaan? Ik weet van een gebied in China waar nog zo weinig selenium in de grond zit dat men daar endemisch hartfalen heeft vanwege seleniumdeficiëntie.

‘Wat je volgens de richtlijnen nodig hebt om gezond te blijven, is gebaseerd op onderzoeken van niet langer dan tien jaar. Maar ik wil niet tien jaar ouder worden, ik wil op mijn 110e nog kunnen leven op een manier dat ik totaal onafhankelijk ben van de zorg. Dan zijn voedingssupplementen, zeker multivitamines, met allerlei stofjes in lagere dan de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid, een uitkomst. Dan kan ik lekker en gevarieerd eten zonder me zorgen te hoeven maken of een paprika van verarmde grond komt.’

In de spreekkamer

Veel patiënten die Kuipers als cardioloog in de spreekkamer treft, hebben hart- en vaatziektes ontwikkeld vanwege een ongezonde leefstijl. Kuipers vindt het lastig in te schatten wat zijn invloed is om hen te helpen hun leefstijl aan te passen. ‘De patiënten op mijn poli zijn immers een selectie geworden. Ik ben zo vaak op tv en in kranten verschenen dat patiënten naar mij toe komen omdat mijn boodschap bij hen goed aankomt. Er zijn ook mensen die weten dat ik over leefstijl begin en dus juist een andere cardioloog kiezen.’

Hij kan bij zijn patiënten door jarenlange ervaring inmiddels heel goed aftasten wat nodig is om ze op het goede pad te krijgen. ‘Ik begin altijd simpel met vertellen over vers en onbewerkt eten. Als mensen dat eenmaal doen, ben je al heel veel verder. Als ze aangeven vers en onbewerkt te eten, adviseer ik minder zetmeel, en te letten op de verhouding op het bord. De meeste mensen eten veel aardappels en weinig groente. Als je die verhouding weet aan te passen, ben je alweer een stap verder.

‘Er is ook een groep die beweert dat ze nauwelijks iets eten en toch aankomen. Dat vind ik ook wel een leuke groep. Ik doe bij hen labonderzoek om te kijken of ze wellicht al jaren prediabeet zijn met verhoogde insuline waardoor ze moeilijk afvallen.

Insuline blijft continu groei bevorderen en de vetverbranding remmen. Die mensen stuur ik door naar diëtisten van wie ik weet dat ze de aanpak hanteren die helpt, dus niet een maaltijdfrequentie van zes per dag adviseren, maar omgekeerd: intermitterend vasten.’

Zeker 65-plussers adviseer ik om op hun eiwitinname te gaan letten

Positief effect van ketonen

Na de samenstelling van de voeding, is aandacht voor de pauzes tussen de maaltijden de volgende stap. In de oertijd zat er minstens 12 uur tussen de laatste maaltijd voor het slapengaan en de eerste na het opstaan. Door dit oerpatroon opnieuw toe te passen, worden we meer gevoelig voor insuline en leptine, het obesitashormoon. Daardoor wordt vetweefsel gemobiliseerd. Dat heeft als voordeel dat je afvalt, maar ook dat er ketonen worden gevormd. Ketonen zijn afbraakproducten van vet die net als glucose als directe energiebron kunnen dienen.

Kuipers: ‘Ketonen hebben nog meer voordelen. Ze maken ons minder angstig en hebben een positief effect op ons geheugen. Dat is evolutionair te verklaren. Om te overleven was het van belang dat je goed kon functioneren om je ‘ontbijt’ bij elkaar te verzamelen.

Als je minder angstig bent, is de kans groter dat het lukt. Een beter geheugen helpt om te herinneren waar je de vorige keer voedsel hebt gevonden.’ De ideale maaltijdfrequentie is twee of drie per dag. Soms een dag geen enkele maaltijd, en een paar keer per jaar twee of drie dagen de maaltijden overslaan.

‘Een periode van meerdere dagen vasten geeft stress aan je lichaam, maar het is ook een big reset. Bij veel mensen kun je hier echt niet mee aankomen. Het zijn vooral de mensen die eigenlijk geen zorg zoeken, maar iets super krachtigs. Die willen door voor de 120!’ 

Voor mensen met een BMI van 40 is vasten wel een belangrijk onderdeel. Maar dat kan alleen binnen een programma zoals ‘Keer Diabetes 2 Om’. Of met een hele fanatieke diëtist. Kuipers adviseert zijn patiënten in dat geval de website Keerdiabetesom. nl te bezoeken en na te gaan met welk aanbod ze het best geholpen kunnen worden. Binnen het ziekenhuis is er geen aanbod geregeld. Kuipers blijft een eenpitter: ‘Mijn aanpak is nu eenmaal geen goed businessmodel. Aan gezonde mensen verdien je niet binnen het huidige zorgmodel.’

Doe de leefstijltest

Kuipers wil graag een leefstijltest introduceren als peilstok voor de gezondheid. ‘Op dit moment kom je pas in aanmerking voor onderzoek als er klachten zijn. Je zou preventieve en betere zorg kunnen leveren. We screenen nu op borstkanker en darmkanker, maar dan ben je toch op zoek naar iets dat er al is. In het stadium daaraan voorafgaand zou je kunnen zoeken naar de aanwezigheid van risicofactoren die de kans op darmkanker verhogen, bijvoorbeeld een lekkende darm of andere tekens van ontstekingen.’

In de leefstijltest van Kuipers zitten het gamma GT, ALAT, triglyceriden en HDL. ‘Dat zijn allemaal parameters die gaan stijgen bij leververvetting. Er zit dan te veel verzadigd vet in je bloed en je hebt continu een laaggradige ontsteking. Je immuunsysteem staat continu aan. Dat is een bron van hart- en vaatziektes, maar ook van kanker en auto-immuunziektes. Ik kijk ook naar vitamines, bijvoorbeeld vitamine D. Daar kun je qua suppletie niet zoveel mee, maar het geeft een heel goed beeld van iemands gezondheid, hoe vaak komt hij of zij buiten? Je moet een totaalpakket aan testen aanbieden voor leefstijl en daar je leefstijladvies op aanpassen.’ Zou het niet mooi zijn als iedereen periodiek door de huisarts zou worden uitgenodigd voor de leefstijltest, zodat je bijtijds kunt bijsturen als je risico loopt?

Wilt u dit artikel lezen?

Als abonnee kunt u dit artikel gratis lezen door in te loggen op uw account. Nog geen abonnee? Sluit nu een abonnement af.

Andere archief artikelen

Breekbare botten; Kun je osteoporose tegengaan?

Ouder worden gaat bij veel mensen gepaard met een afnamevan de botgezondheid en het ontstaan van ‘broze botten’, ookwel osteoporose genoemd. Cindy de Waard bespreekt deinvloed van hormonen, darmflora, voeding en krachttrainingop het ontstaan van deze aandoening....

Borstweefselbehandelingen

Een gezonde borst hoort geen pijn te doen. Toch hebben veel vrouwen last van gevoelige borsten, verhardingen of ontstekingen in het borst-weefsel. Vervelende en pijnlijke klachten waar vaak niet veel aan te doen is. Of wel? Een borstweefselbehandeling kan zulke...

Voeding en supplementen: Kinderen

Kinderen kunnen lastige en kieskeurige eters zijn. Voor ouders kan dit vragen oproepen. Krijgt mijn kind bin-nen wat hij of zij nodig heeft? En moet ik voor bepaalde voedingsstoffen een supplement geven? We bespreken wat kinderen per dag nodig hebben, en welke...

Blije huisdieren; Blije pootjes

De voetzooltjes van de tweejarige Labrador reu Goofy zijn erg droog en gebarsten. ’s Nachts likt hij ze onophoudelijk en verwijdert zo alle lotions en zalfjes die op zijn pootjes worden aangebracht. Hij lijkt er zelfs af en toe kreupel door te lopen. Dr. Sathish...

Het Laatste woord ;De illusie van de goochelaar

De ‘relatieve risicoverhouding’: zij stimuleert de verkoop van nieuwe medicijnen - waar een groot deel van de winst van Big Pharma wordt gemaakt - en geeft de massame-dia hun content. Zij laat het lijken alsof we allemaal heel erg bezig zijn met briljant zijn en het...