In de volksmond wordt het ook wel mannelijke overgang, andropauze of penopauze genoemd. Want ook mannen krijgen te maken met een daling van de hormoonproductie. Leefstijl speelt daarbij een aanzienlijke rol. Er is dus iets aan te doen. Orthomoleculair therapeut Jeroen de Haas bespreekt de oorzaken, symptomen en behandelopties bij testosterontekort.

Door: Jeroen de Haas

Vanaf het 30ste levensjaar beginnen bij mannen belangrijke hormonen geleidelijk af te nemen. Testosteron daalt gemiddeld met 1% per jaar en DHEA (dehydro-epiandrosteron) met ongeveer 2% per jaar. Ook andere hormonen, zoals groeihormonen en melatonine, nemen jaarlijks af. Deze hormonale veranderingen (die soms als andropauze, penopauze of mannelijke overgang worden aangeduid) kunnen leiden tot verschillende lichamelijke en mentale klachten. De mate waarin deze impact hebben, is per persoon verschillend. Gemiddeld heeft 21% van de mannen boven de 65 jaar een te laag testosteronniveau (< 10,4 nmol/l). Leefstijlfactoren als roken en overgewicht spelen daarbij een belangrijke rol.¹

Symptomen van een hormonale verandering worden vaak verkeerd gediagnosticeerd. Klachten als depressie, angst of vermoeidheid kunnen bijvoorbeeld worden toegeschreven aan burn-out, een midlifecrisis of aan andere psychologische aandoeningen. Dit kan ertoe leiden dat mannen niet de juiste ondersteuning krijgen die gericht is op hun hormonale gezondheid. Vaak worden deze symptomen niet serieus genomen door mannen zelf en door zorgverleners.

Testosteron speelt een belangrijke rol in lichamelijke en mentale processen

Bewustwording over hormonale veranderingen bij mannen is essentieel, zodat symptomen niet zomaar worden afgedaan als ouderdomsverschijnselen. Open gesprekken over mannelijke gezondheid kunnen bijdragen aan een beter begrip en de juiste ondersteuning. Door de symptomen serieus te nemen en tijdig in te grijpen, kunnen mannen hun welzijn verbeteren en een gezonder leven leiden.

Leefstijl heeft invloed

Naast leeftijd speelt ook leefstijl een belangrijke rol bij een daling van het testosteron. Slechte voeding, een gebrek aan lichaamsbeweging, overgewicht en stress kunnen allemaal bijdragen aan een daling. Ook medische aandoeningen als diabetes, obesitas en hypertensie kunnen invloed hebben op hormonale niveaus, evenals sommige medicijnen – bijvoorbeeld bloeddrukverlagers of antidepressiva.

Wat zijn de symptomen?

De symptomen van een afname van mannelijke hormonen kunnen variëren, maar veel mannen ervaren een combinatie van de volgende fysieke, emotionele en cognitieve klachten.

Fysieke symptomen:

• Vermoeidheid: mannen kunnen een gevoel van aanhoudende moeheid ervaren, zelfs na voldoende slaap.
• Verlies van spiermassa: met de afname van testosteron kan spiermassa verminderen, wat leidt tot een verminderde kracht en fysieke prestaties.
• Toename van lichaamsvet: specifiek rondom het middel (buikvet), wat kan bijdragen aan gezondheidsrisico’s, bijvoorbeeld hart- en vaatziekten.
• Erectiestoornissen: problemen bij het krijgen of behouden van erecties.
• Verminderd libido.

Testosteronvervangende therapie kan helpen maar kent ook risico’s

Verschillende onderzoeken hebben in kaart gebracht hoe vaak erectiestoornissen voorkomen. De Massachusetts Male Ageing Study rapporteerde dat 52% van de deelnemers hier in min of meerdere mate last van heeft.² Het onderzoek toonde aan dat erectiestoornissen vaker voorkomen met de leeftijd: ongeveer 40% van de mannen krijgt er last van op de leeftijd van 40 jaar en bijna 70% van de mannen krijgt er last van op de leeftijd van 70 jaar. Het volledig uitblijven van een erectie steeg van 5% op 40-jarige leeftijd naar 15% op 70-jarige leeftijd. De relatie met hart- en vaatziekten is kenmerkend, aangezien erectiestoornissen kunnen optreden als een vroeg teken van cardiovasculaire problemen. Als gevolg van bloedvatvernauwing- en verharding van de vaten stroomt er minder bloed naar de penis wat resulteert in erectieproblematiek.

Emotionele en cognitieve symptomen:

• Stemmingswisselingen en gemoedstoestand: veel mannen ervaren stemmingswisselingen en kunnen prikkelbaarder worden. Daarnaast kan depressiviteit een rol spelen door gevoelens van verdriet en lusteloosheid.
• Concentratieproblemen: dit uit zich in moeilijkheden bij het concentreren of bij het nemen van beslissingen.
• Geheugenproblemen: herinneringen kunnen moeilijker op te roepen zijn en er kan ook een vermindering zijn van de algehele cognitieve functie.

Behandelopties bij testosterontekort

Na een vastgesteld testosterontekort in het bloed kan een testosteronvervangende therapie (TRT) worden overwogen in de vorm van injecties, pleisters of crèmes. TRT kan helpen bij het verminderen van erectiestoornissen en het verbeteren van de gemoedstoestand. Daarnaast kan het de spiermassa helpen vergroten en het energieniveau verhogen.

Er zijn echter risico’s op bijwerkingen, zoals verhoging van de bloeddruk, een verhoogde kans op bloedstolsels, acné, maag- en darmklachten en vocht vasthouden. Voor sommige gebruikers kan het gebruik van testosteron leiden tot of het verergeren van slaapapneu, kaalheid en blozen.

Naast TRT zijn er verschillende natuurlijke opties beschikbaar om het testosteronniveau op een gezonde manier te verhogen.

Slechte voeding en stress kunnen bijdragen aan een snellere daling

Voeding

Een gebalanceerd voedingspatroon kan een aanzienlijke invloed hebben op de hormonale balans. Belangrijke richtlijnen zijn hierbij:

• Goede balans tussen koolhydraten en eiwitten. Voldoende inname van eiwitten kan helpen bij het behouden en opbouwen van spiermassa. Echter, te hoge hoeveelheden eiwitten (> 1,9 gram per kg lichaamsgewicht) kunnen een negatief effect hebben op de productie van testosteron.³ Een goede inname ligt tussen de 1 en 1,4 gram per kilogram lichaamsgewicht. Voedingsmiddelen als kip, vis, eieren, en peulvruchten zijn goede bronnen. Geraffineerde koolhydraten, zoals witte suiker, witte pasta/meel en witte rijst worden ontraden. Volkoren producten en koolhydraten uit groente (400 gram) en fruit (maximaal 2 stuks) worden sterk aanbevolen.
• Gezonde vetten. Omega-3 vetzuren die voorkomen in vette vis, zoals haring, makreel en wilde zalm, zijn net als noten en zaden belangrijk voor de algehele gezondheid en helpen de hormoonbalans ondersteunen. Het advies is om twee keer per week vette vis te consumeren.
• Antioxidantenrijke voeding. Oxidatieve stress, veroorzaakt door een onbalans tussen vrije radicalen en antioxidanten in het lichaam, kan leiden tot celbeschadigingen en ontstekingen. Dit kan nadelig zijn voor functie van de testikels, de locatie van testosteronproductie. Het verminderen van oxidatieve stress kan helpen de werking van de testikels te optimaliseren en de testosteronproductie te ondersteunen. Daarnaast kunnen antioxidanten de bloedcirculatie bevorderen door de gezondheid van bloedvaten te verbeteren. Een goede doorbloeding is essentieel voor een effectieve testosteronproductie en -afgifte in het lichaam. Voeding die rijk is aan antioxidanten ondersteunt niet alleen de testosteronproductie, maar draagt ook bij aan de algehele gezondheid. Voedingsmiddelen die rijk zijn aan antioxidanten en die kunnen bijdragen aan het verbeteren van de testosteronniveaus zijn onder meer:
• Fruit (blauwe bessen, frambozen, aardbeien, appels);
• Groene bladgroente (spinazie, boerenkool, waterkers, rucola);
• Kruiden en specerijen (kurkuma, gember, peterselie, oregano);
• Donkere chocolade (met minimaal 72% cacao);
• Peulvruchten (linzen, kikkererwten, zwarte bonen).

Lichaamsbeweging

Regelmatige krachttraining kan helpen bij het behouden van spiermassa en bijdragen aan een betere testosteronproductie. Daarnaast zijn zogenaamde aerobe activiteiten – waarbij je veel zuurstof verbruikt – van belang. Lichaamsbeweging als wandelen, hardlopen of fietsen kan helpen bij het verbeteren van de algehele stemming en het verminderen van stress.

Open gesprekken dragen bij aan een beter begrip

Stressmanagement

Mindfulness, meditatie en yoga kunnen helpen bij het verminderen van stress, het ondersteunen van de hormonale balans en het verbeteren van het algemene welzijn. Het is belangrijk om een regelmatig slaapschema aan te houden en een rustgevende omgeving te creëren.

Supplementen

Naast veranderingen in voeding en levensstijl, kunnen bepaalde supplementen ondersteuning bieden.

• Zink: dit mineraal speelt een rol in de testosteronproductie en is essentieel voor het behoud van een gezonde prostaatfunctie. Ook is zink een cruciale stof voor de functie van het immuunsysteem en is het betrokken bij de regulatie van cortisol, een stresshormoon.
• Vitamine D: een tekort aan vitamine D wordt vaak aangetroffen bij mannen met lage testosteronniveaus. Vitamine D heeft invloed op de productie van testosteron, maar ook voor opname van calcium en de botgezondheid. Als je ouder wordt, neemt de botdichtheid af wat het risico op osteoporose en botbreuken verhoogt. Ook is vitamine D belangrijk voor het immuunsysteem en voor stemming en cognitie.
• Fenegriek (Trigonella foenum-graecum): studies tonen aan dat fenegriekzaad extract kan helpen bij het verhogen van het testosteronniveau.⁴ Daarnaast heeft het effect op het verbeteren van het libido en heeft het ontstekingsremmende eigenschappen wat kan bijdragen aan een betere algehele gezondheid.
• L-Arginine in combinatie met pycnogenol: hoewel deze combinatie niet direct invloed heeft op het verhogen van testosteron kan het volgens een recente studie de erectiefunctie helpen verbeteren.⁵ Arginine is een aminozuur dat een belangrijke rol speelt bij de productie van stikstofmonoxide in het lichaam wat belangrijk is voor vaatverwijding waardoor de bloedstroom toeneemt. Een verhoogde bloedtoevoer naar de penis is essentieel voor het bereiken en behouden van een erectie. Pycnogenol is een extract van de schors van de Franse zeeden en staat bekend om sterke antioxidanteigenschappen die kunnen helpen bij het neutraliseren van vrije radicalen met als gevolg oxidatieve stress. Dit is een factor die kan bijdragen aan veroudering en chronische aandoeningen. Het kan de bloedcirculatie verbeteren en verhoogt de hoeveelheid stikstofmonoxide. Ook kan pycnogenol bijdragen aan een betere mentale helderheid en geheugen, wat nuttig kan zijn voor mannen die zich mentaal vermoeid voelen.

Conclusie

De geleidelijke afname van hormonen bij mannen, met name testosteron, kan leiden tot een scala aan fysieke en emotionele symptomen die de kwaliteit van leven aanzienlijk kunnen beïnvloeden. Het is van belang dat zowel mannen als zorgprofessionals zich bewust worden van de factoren die de hormonale balans kunnen beïnvloeden. Bewustwording en tijdige actie zijn essentieel om klachten te verminderen en een gezonder en evenwichtiger leven te leiden.

Leefstijlfactoren als gezonde voeding, voldoende lichaamsbeweging en effectief stressmanagement spelen een sleutelrol in het ondersteunen van de hormonale gezondheid. Daarnaast kunnen supplementen en medische begeleiding (testosteronvervangende therapie, TRT) bijdragen aan het optimaliseren van het testosteronniveau en het algehele welzijn. Het bevorderen van open gesprekken over mannelijke gezondheid en een holistische, proactieve houding ten opzichte van de gezondheid is essentieel voor mannen om ook op latere leeftijd energiek en vitaal te blijven. ●

Bronnen

1. Ko DH, Kim SE, Lee JY. Prevalence of Low Testosterone According to Health Behavior in Older Adults Men. Healthcare (Basel). 2020;9(1):15. Published 2020 Dec 24. doi:10.3390/healthcare9010015.
2. Feldman HA, Goldstein I, Hatzichristou DG, Krane RJ, McKinlay JB. Impotence and its medical and psychosocial correlates: Results of the Massachusetts Male Aging Study. J Urol 1994; 151:54–61.
3. Whittaker J. High-protein diets and testosterone. Nutr Health. 2023;29(2):185-191. doi:10.1177/02601060221132922.
4. Mansoori A, Hosseini S, Zilaee M, Hormoznejad R, Fathi M. Effect of fenugreek extract supplement on testosterone levels in male: A meta-analysis of clinical trials. Phytother Res. 2020;34(7):1550-1555. doi:10.1002/ptr.6627.
5. Tian Y, Zhou Q, Li W, Liu M, Li Q, Chen Q. Efficacy of L-arginine and Pycnogenol® in the treatment of male erectile dysfunction: a systematic review and meta-analysis. Front Endocrinol (Lausanne). 2023;14:1211720. Published 2023 Oct 4. doi:10.3389/fendo.2023.1211720.