Internist-hematoloog en immunoloog dr. Věra Novotný (1958) ging afgelopen zomer met pensioen, maar niet echt. Ze nam afscheid als medisch directeur van bloedbank Sanquin Nederland, maar zette haar parttime praktijk voor reguliere en integrale geneeskunde in Groesbeek voort en blijft lesgeven. Een gesprek met een gedreven arts met een levenslange fascinatie: voor bloed en voor balans.
Een dag aan de rand van Groesbeek, achter Nijmegen. Wie hier naar het oosten kijkt, ziet de heuvels van het Duitse Reichswald; in andere richtingen strekken vlakke weides zich uit. ‘Goedemorgen’, klinkt het uit de open deur van de woonboerderij. Na een hartelijke kennismaking begint het gesprek als vanzelf. Al snel wordt duidelijk dat Novotný op allerlei manieren van ‘ver’ komt. Ze begon ooit op de mavo, vanwege een rekenprobleem (discalculie), maar werd uiteindelijk medisch specialist. Ze werd geboren in Zaandam, werkte jarenlang in het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC), maar verhuisde later naar het oosten voor een baan in het Nijmeegse Radboudumc. In het vorige decennium werd ze zelf ernstig ziek, maar herstelde van kanker en pakte de draad van haar leven weer op.
Als kind werd haar belangstelling voor natuurgeneeskunde en aanverwante methoden al gewekt door haar Tsjechische vader en grootouders. ‘Mijn moeder was Nederlands. Mijn vader was in 1948 gevlucht uit zijn land. Daar was werken met geneeskrachtige kruiden heel gewoon. Mijn ouders en Tsjechische grootouders waren bekend met homeopathie. Onze huisarts werkte ook veel met acupunctuur, naast homeopathie. Ik was daar al jong vertrouwd mee.’
Na de mavo stroomde ze door naar de havo en vandaar naar de analistenschool. Ze ging aan de slag als medisch analist op een laboratorium, waar ze veel werkte met bloed. Toen ze hoorde dat ze met haar analistendiploma kon instromen in de studie geneeskunde, greep ze die kans. Ze werd ingeloot en startte begin jaren tachtig haar studie aan de Vrije Universiteit (VU) in Amsterdam. ‘In het eerste jaar kregen we al les van een homeopaat. We hadden ook een geweldige hoogleraar biochemie, die ons onder meer alles leerde over de rol van vitamines binnen het lichaam. Ik kreeg veel vrijstellingen door mijn vooropleiding, waardoor ik kon blijven werken als medisch analist.’
Na haar studie lag de route naar de hematologie voor de hand, een specialisme dat zich bezighoudt met bloedziekten zoals goedaardige en kwaadaardige aandoeningen van bloed, beenmerg en lymfeklieren, maar bijvoorbeeld ook met stollingsafwijkingen. ‘Ik wilde hematoloog worden: ik had veel interesse voor de afweer en het bloed, dat overal in het lichaam is.’ Zo kwam ze terecht in Leiden, bij prof. Jon van Rood (1926-2017), een grote naam binnen de immunohematologie en oprichter van Eurotransplant. ‘Op zijn afdeling in het academische ziekenhuis Leiden ben ik opgeleid tot transfusiespecialist, een apart vak binnen de interne geneeskunde. Ik ben daarin gepromoveerd, op een proefschrift over trombocytentransfusies en het immuunsysteem. Ik heb er ook veel verandermanagement gedaan, dus reorganisaties. Dat kwam zo op mijn pad. Daarnaast ben ik in die periode opgeleid tot immunologisch onderzoeker.’
Iets ernaast
Uiteindelijk wilde ze toch de kliniek in om als dokter te kunnen werken. Eind jaren negentig begon ze daarom aan de opleiding tot internist. ‘Vanaf toen ben ik op grotere schaal patiënten gaan zien, waaronder mensen met acute leukemie die ‘iets’ ernaast deden. Bij acute leukemie heb je echt
chemotherapie nodig, maar je kunt er wel iets naast zetten en mensen daarmee ondersteunen. Vanaf het begin van mijn interne opleiding had ik veel belangstelling voor die 'supportive care'. Verpleegkundigen wisten dat en zeiden tegen patiënten die iets extra’s deden: Ga maar naar Novotný. Zo kreeg ik op mijn poli allerlei mensen die er iets naast deden: homeopathie, of iets met voeding of stressreductie, wat nu onderdeel is van de leefstijlgeneeskunde. Dat hielp deze mensen ontzettend goed.’
Ze zag veel bijzondere patiënten. ‘Ik herinner me bijvoorbeeld een jongen van 18 jaar met leukemie. Hij had op een gegeven moment een heel slechte prognose en een beenmergtransplantatie ofwel stamceltransplantatie was zijn enige redding. Dat is goed gegaan. Hij is er doorheen gekomen en had ook een complementaire begeleider die holistisch werkte met reiki en kruiden. Die heb ik later wel eens ontmoet: het is heel mooi om te zien hoe mensen daardoor goed kunnen steunen. Diezelfde patiënt heeft me later uitgenodigd op zijn afstuderen en voor zijn bruiloft. Dat was heel bijzonder.’
Stressreductie
Na haar overstap naar het Radboudumc, verdiepte ze dit tweesporenbeleid. ‘In 2013 ben ik mijn parttime internistenpraktijk voor reguliere en integrale geneeskunde in Groesbeek gestart: Balans-Bilance. Bilance is het Tsjechische woord voor balans. Die praktijk, met de focus op ondersteuning van mensen met kanker en autoimmuunziekten, deed ik naast mijn reguliere werk.
'In 2016 ben ik weggegaan uit het Radboudumc. Ik voelde me minder thuis in het academische instituut, waar je heel weinig kon doen met leefstijl. Daar was toen nog weinig ruimte voor.' De bodem was nog niet rijp om daar meer in te planten.’ Inmiddels is het klimaat milder en is er meer ruimte voor leefstijl, bijvoorbeeld in de vorm van leefstijlpoli’s. ‘Dat was in het vorige decennium nog ondenkbaar. Een aantal mensen heeft de kar getrokken. Dat heeft enorm geholpen, het hangt uiteindelijk toch af van mensen.’
Ze werd na haar vertrek uit het Radboudumc internist-hematoloog in Gelre Ziekenhuizen in Apeldoorn. ‘Daar kon ik meer voorwaardenscheppend werken. Daar stonden ze ook opener tegenover het inzetten van bijvoorbeeld vitamine D, zoals bij darmkanker, en tegenover stressreductie. Er is zó veel mooi wetenschappelijk onderzoek gedaan dat verdient te worden toegepast in de dagelijkse praktijk. Zo is aangetoond dat stress nadelige effecten heeft op het immuunsysteem. Stressreductie en leefstijl kunnen helpen. Er is zoveel mogelijk: het enige dat moet gebeuren is het bij elkaar brengen. Het is jammer dat ontwikkelingen in de media soms eenzijdig worden belicht. Dit geeft het risico van verwijdering. Nuances zijn altijd belangrijk. Binnen de geneeskunde gaat het om verbinden van inzichten en daarmee verbeteren van de zorg.’
Stress heeft nadelige effecten op het immuunsysteem
Na 2015 ging ze ook lesgeven aan de Academy for Integrative Medicine (AIM), die is opgericht door de integraal werkende artsen Frans Kusse en Gio Meijer, en dat doet ze nog steeds. ‘Dat past bij waar ik me graag voor inzet: proberen mensen de ogen te openen voor wat er nog meer kan. Na het eerste college dat ik daar gaf, waarin ik het onder meer had over vitamine D en onderzoek uit de VS, kwamen twee hematologen naar me toe. Ik vond het best spannend en dacht: nou zullen we het krijgen. Maar ze zeiden: ‘We zijn zo blij met wat je hebt verteld, al jaren hebben we het gevoel dat we iets laten liggen’. Bij de AIM kwamen destijds nog maar een paar artsen en nu is het volle bak: huisartsen, psychiaters, apothekers, internisten, oncologen. In enkele jaren tijd is veel veranderd – geweldig. Zo vonden in 2017 en 2019 in Nijmegen symposia plaats over 'evidence based supportive oncology', waaraan ik mocht meewerken. Daar was veel belangstelling voor: van studenten, artsen, verpleegkundigen.’
Zelf ziek
Tussendoor werd ze zelf ernstig ziek: in 2018 kreeg ze de diagnose eierstokkanker. Tijdens de operatie vond de gynaecoloog ook een tumor in haar baarmoeder. Beide tumoren konden worden verwijderd en chemotherapie was niet nodig. Daarna keek ze samen met een arts voor integratieve oncologie naar haar leefstijl. Ze breidde haar dieet uit met onder andere verse en gestoomde groenten en groentesap. Aan haar dagelijkse routine voegde ze wandelingen, buikademhalingsoefeningen en muziek toe.
Haar ziekte was een inzicht gevende levenservaring: ineens zat ze in de spreekkamer aan de andere kant van de tafel. Van dokter werd ze patiënt. Toch heeft het haar visie op de geneeskunde niet veranderd. ‘Ik was als arts altijd al heel erg voor verbinding en dialoog. Ik had altijd een heel fijne band met mijn patiënten. En dan word je ineens zelf ziek. Dat was voor mij een moment van tanden op elkaar en doorgaan. Gelukkig is de tumor heel vroeg ontdekt, doordat ik zelf een bloedziekte heb: een aangeboren stollingsstoornis, die me als kind ooit bijna fataal is geworden. Ik denk dat ik ontzettend heb geboft. De tumor zat aan mijn darm vast. De chirurg stond tijdens de operatie al klaar om een stoma aan te leggen. Maar de gynaecoloog was heel vasthoudend en heeft het toch voor elkaar gekregen. De operatie duurde daardoor heel lang, maar hij heeft mijn darmen weten te sparen.’
‘Ik ben ook heel fijn begeleid door een gynaecologisch oncoloog. Ik had gewoon iedere keer mazzel. Ik was door de operatie al schoon en hoefde geen chemotherapie, maar wel controles. Mijn behandelaar heeft mij echt geholpen om van patiënt weer arts te worden. De gesprekken die wij samen op de poli voerden, hebben daar een belangrijke bijdrage aan geleverd. Ik moest weer in mijn professionele rol komen, maar was toch gehavend. Ik vond bijvoorbeeld slechtnieuwsgesprekken met patiënten heel moeilijk. Bij één patiënt schoot ik echt vol. Ik zei: ‘Ik ben ook heel ziek geweest’. Dat was het enige dat ik op dat moment kon uitbrengen. Daardoor ontstond een diepte van verbinding die belangrijk is geweest gedurende het hele traject, tot aan het overlijden van die patiënt toe. Ik wilde weer de oude dokter worden, maar dat kan niet. Je hebt een ervaring bij je, wat maakt dat je de dingen nog beter ziet.’
In de dialoog ontstaat verbinding
Cirkel rond
Toen ze in 2020 werd gevraagd om te solliciteren als medisch directeur van Sanquin Nederland, zag ze een kans om de cirkel rond te maken. ‘Ik ben bij de bloedbank gaan werken, vier dagen per week op het hoofdkantoor in Amsterdam. Daar heb ik de afdeling gereorganiseerd, maar ook leefstijl van donoren op de strategische agenda gezet. Hun leefstijl is niet alleen belangrijk voor henzelf, maar kan mogelijk ook bijdragen tot een nog betere kwaliteit van het bloed. Daar wordt natuurlijk nog verder onderzoek naar gedaan.’
Afgelopen zomer bereikte ze de pensioengerechtigde leeftijd en nam ze afscheid bij Sanquin. ‘Ik heb daardoor meer tijd gekregen voor mijn praktijk. Wat ik daarin ontzettend leuk vind, is de dialoog. Ik neem als ik patiënten zie, net als in het ziekenhuis, een anamnese af. Maar ik kijk ook altijd – of beter: ik probeer te voelen – wat mensen energie geeft en wat juist energie wegzuigt. Hoe was de levensloop en hoe staat iemand in het leven? Het zijn altijd heel mooie gesprekken. In de dialoog ontstaat verbinding, waardoor je goed kan voelen: wat heeft iemand nog meer nodig? Ik probeer af te stemmen op de ander, om te kunnen helpen en ondersteunen binnen de weg die mensen gaan op dat moment.’
Zoeken naar balans
‘Maar wat ik daarbij ook belangrijk vind, is informeren. Er zijn mensen die volledig op de natuurlijke geneeskunde inzetten en bijvoorbeeld geen chemotherapie willen bij kanker. Maar daarmee zorg je ook dat je minder kansen hebt op overleving. Deze mensen zeggen dat chemotherapie toxisch is. Maar daarop kun je een prachtige, niet-toxische aanvulling geven. De naam van mijn praktijk heeft daarmee te maken: zoeken naar balans. Als je echt in balans bent, is er een situatie van gezondheid. In mijn
leven heb ik ook altijd naar die balans gezocht. Ze zeiden wel eens: je bent een ‘softe hematoloog’. In de hematologie moet je een bepaalde flinkheid hebben om venapuncties te kunnen doen of lijnen in te brengen. Je moet kordaat kunnen zijn, maar daarnaast is zachtheid ook belangrijk: hoe coach je mensen ergens doorheen? Dat vraagt een balans tussen het handelen en het voelen.’
De reguliere behandeling laat ze nu graag over aan de medisch specialisten. ‘Wat ik doe, is aanvullen met adviezen over voeding en leefstijl, over stressreductie. Dat laatste betreft heel eenvoudige dingen, zoals goed door leren ademen. Ook yoga, mindfulness of luisteren naar muziek horen daarbij. Dat heeft invloed op witte bloedcellen die deel uitmaken van het aangeboren immuunsysteem: de zogenaamde ‘natural killer’-cellen ofwel NK-cellen, die je nodig hebt bij kanker en auto-immuunziekten. Bij stress gaat de werking van die NK-cellen achteruit en de cortisol- en adrenalinewaarden gaan omhoog. Door stressreductie zie je dat weer verbeteren. Muziek werkt dus niet alleen ontspannend. Ga dus gerust lekker op de bank liggen met muziek.’
Als je echt in balans bent, is er een situatie van gezondheid
De meeste mensen in haar praktijk hebben kanker of autoimmuunziekten. ‘Maar ik zie ook wel eens mensen met hormonale afwijkingen, vooral vrouwen. Ook daarbij kun je met leefstijl een heel eind komen.’ ●
Meer informatie: balans-bilance.nl.
