Medicijngebruik en het risico op diabetes
**Sommige chemische stoffen en geneesmiddelen kunnen mogelijk bijdragen aan het ontstaan van diabetes. Vooral bij kinderen roept dit vragen op over het effect van antibiotica en andere veelgebruikte middelen.**
Achtergrond
Dr. Lisa Landymore-Lim is chemicus, gespecialiseerd in immunologie en biomedische chemie. Zij raakte bezorgd over de toename van astma en diabetes bij kinderen en onderzocht of bepaalde geneesmiddelen hierbij een rol spelen.
Eerste bevindingen
In 1994 publiceerde het tijdschrift *What Doctors Don’t Tell You* haar eerste resultaten. Volgens haar onderzoek bestaat er mogelijk een verband tussen overmatig antibioticagebruik en het ontstaan van insulineafhankelijke diabetes.
Schadelijke stoffen
Verschillende stoffen zoals streptozocine, alloxan en het rattengif Vacor kunnen bètacellen van de pancreas beschadigen. Die cellen zijn essentieel voor insulineproductie. Deze stoffen hebben gemeen dat ze sterke chemische bindingen aangaan met zink.
Zink als zwakke plek
De pancreas bevat veel zink, dat insuline bindt. Chemische stoffen met negatieve lading, zoals carbonylgroepen (C=O) of amines (NH₂), kunnen zich aan zink binden en daardoor schade veroorzaken. Dat kan leiden tot verstoring van de insuline-opslag.
Geneesmiddelen met vergelijkbare structuur
Ook medicijnen zoals dapsone, pentamidine, furosemide en chloorthiazide bevatten vergelijkbare chemische groepen. Sommige antihypertensiva, zoals nifedipine, tonen ook structurele gelijkenissen.
Reactie met zink
Als stoffen als penicilline zich binden aan zink, kan de insulineopslag verstoord raken. Dat leidt mogelijk tot het afsterven van cellen en het activeren van het immuunsysteem. Hierdoor kunnen antilichamen ontstaan die zich tegen de pancreas keren.
Van chemische schade naar auto-immuunreactie
De hypothese stelt dat antilichamen niet de oorzaak zijn, maar het gevolg van beschadigde cellen. Hierdoor wordt getwijfeld aan de aanname dat diabetes uitsluitend een auto-immuunziekte is.
Embryonale blootstelling
Kinderen die al voor of vlak na de geboorte zijn blootgesteld aan schadelijke stoffen, kunnen eerder diabetes ontwikkelen. De schade aan de bètacellen blijkt onomkeerbaar en de cellen worden niet vervangen.
Zinkbinding onder de loep
Chelatie van zink met stoffen zoals penicillamine of erythromycine komt vaker voor dan gedacht. Deze bindingen kunnen mogelijk het vermogen van de pancreas om insuline op te slaan of af te scheiden ernstig aantasten.
Waarom alleen bètacellen?
Bij diabetes raken alleen de bètacellen beschadigd, niet de alfa- of deltacellen. Dat kan verklaard worden doordat alleen bètacellen zink bevatten, en dus gevoeliger zijn voor chelerende stoffen.
Regionale verschillen in het VK
Uit Engels onderzoek blijkt dat diabetes vaker voorkomt in landelijke regio’s waar huisartsen zelf medicijnen mogen verstrekken. In die gebieden worden ook meer antibiotica voorgeschreven aan jonge kinderen.
Receptgedrag en financiële prikkels
Apotheekhoudende huisartsen blijken in sommige regio’s rijker te zijn en schrijven vaker antibiotica voor. Dit roept de vraag op of het hoge aantal recepten verband houdt met de toename van diabetes onder kinderen.
Conclusie
De suggestie dat gangbare medicijnen bijdragen aan de groei van diabetes verdient meer aandacht. Vooral kinderen lijken kwetsbaar. Zorgvuldigheid bij medicijnvoorschriften is daarom essentieel.
Bronnen
- Pharmacol Rev, 1970; 2: 485-518; J Rheumatol, 1987; 14: 732-735
- Mol Pharmacol, 1985; 27: 366-374
- Arch Exp Pathol Pharmakol, 1952; 216: 457-472
- Anat Record, 1951; 109: 377; Indian J Exp Biol, 1982; 20: 93-94
- J Pharmacol, 1966; 18: 729-738
- Brocades Pharma (nu Yamanouchi Europe), persoonlijke mededeling
- Francome, C. Changing childbirth, 1989
NIAD: een lichte vergiftiging?
Niet-insulineafhankelijke diabetes (NIAD), waarbij de symptomen van diabetes niet zo ernstig zijn dat gebruik van insuline nodig is, is naar de mening van de schrijfster niets meer dan een subklinische insulineafhankelijke diabetes (IAD). Veel patiënten die niet met insuline worden behandeld, hebben abnormaal hoge bloedglucosewaarden en hebben vaak uiteindelijk toch insuline nodig.
Een van de redenen waarom IAD en NIAD als twee aparte en verschillende aandoeningen worden beschouwd, is dat NIAD het meest voorkomt bij volwassenen en dat er bij deze patiënten geen antilichamen tegen de cellen van Langerhans worden aangetroffen. Maar als chemische stoffen in staat zijn diabetes te veroorzaken en blootstelling aan die stoffen gedurende vele jaren plaatsvindt, kan het aantal antilichamen bij NIAD laag zijn omdat de ziekte waarschijnlijk heel geleidelijk ontstaat.
Het idee dat IAD en NIAD in wezen dezelfde aandoening zijn (los van verschillen in de mate waarin de insulineproductie is aangetast) wordt ondersteund door de deze gegevens:
• Ongeveer 50 procent van alle kinderen die voor het eerst de diagnose diabetes krijgen, heeft geen aantoonbare antilichamen voor de cellen van Langerhans.
• Ongeveer 8 procent van alle niet-diabetici blijkt antilichamen voor de cellen van Langerhans te hebben.
• Veel NIAD-patiënten hebben uiteindelijk een insulinebehandeling nodig.
• In een onderzoek onder Japanse schoolkinderen bleken NIAD en IAD even vaak voor te komen.
Geneesmiddelen die diabetes veroorzaken
Een van de geneesmiddelen die mogelijk diabetes kunnen veroorzaken, is het barbituraat fenobarbitone, omdat het een vergelijkbare structuur heeft als de chemische stof alloxan. Fenobarbitone en andere barbituraten die in de geneeskunde bij de mens worden gebruikt, lijken ook enigszins op alloxan.
Chemische variaties op alloxan blijken bij sommige proefdieren ook diabetes te veroorzaken. Dus al deze stoffen, die qua structuur overeenkomsten vertonen, kunnen bij dieren diabetes veroorzaken. Toch kent Lisa Landymore-Lim geen enkele studie die hun potentiële oorzakelijke effecten voor diabetes bij de mens heeft onderzocht.
De hierna volgende geneesmiddelen kunnen we beschouwen als de grootste potentiële boosdoeners die diabetes kunnen veroorzaken:
• Antibiotica
Penicillines (zoals amoxycilline)
Cefalosporinen (qua structuur vergelijkbaar met penicilline)
Erythromycine
• Tranquillizers
Barbituraten (qua structuur vergelijkbaar met alloxan)
Benzodiazepines
• Andere geneesmiddelen
Syntocinon (synthetisch hormoon dat gebruikt wordt om weeën op te wekken en dat ergometrine bevat)
Ergometrine (gebruikt om het bloeden na de bevalling te stoppen)
Paracetamol (pijnstiller)
