Holistisch bekeken
De vergeten verbinding
Wat je zelf kunt doen om de verbinding tussen darm en brein gezond te houden
Dat de darmen invloed hebben op de stemming is inmiddels bekend. In eerdere edities van Medisch Dossier las je al hoe de hersen-darm-as werkt en wat psychobiotica kunnen betekenen. Maar het verhaal gaat verder. Er loopt een zenuw tussen de buik en het hoofd die we zelf kunnen trainen; de bacteriën in de darmen blijken vooral belangrijk om wát ze maken, en een flink aantal alledaagse medicijnen kunnen de darmflora uit balans brengen. Het onder de loep nemen van deze drie aspecten kan mogelijk helpen bij neerslachtigheid.
De zwervende zenuw
Zingen, neuriën en gorgelen laten het strottenhoofd trillen — en die trillingen prikkelen de nervus vagus. · Beeld: Artlist
Tussen de buik en het hoofd loopt een dikke zenuwstreng: de nervus vagus, ofwel de ‘zwervende zenuw’. Hij is de langste hersenzenuw die we hebben en dankt zijn naam aan het feit dat hij door zo ongeveer de hele romp slingert. De mate waarin deze zenuw actief is verschilt per persoon. En dat verschil doet ertoe.
De activiteit van de nervus vagus wordt de vagale tonus genoemd. Je kunt die meten via je hartslagvariabiliteit (HRV): de kleine verschillen in tijd tussen twee opeenvolgende hartslagen. Klinkt misschien onlogisch, maar een hóóg wisselende hartslag is juist een goed teken. Het betekent dat het zenuwstelsel flexibel is en soepel kan schakelen tussen actie en rust. Bij mensen met een depressie is die variatie doorgaans lager, wat wijst op een minder actieve nervus vagus. Onderzoekers zien een lage vagale tonus steeds vaker als een factor die neerslachtige klachten mede in stand houdt. Het goede nieuws is dat je hier iets aan kunt doen. Langzaam en diep ademhalen activeert de nervus vagus. Dit betekent dat de uitademing lánger duurt dan de inademing. Al één sessie langzame ademhaling verhoogt de HRV meetbaar en vermindert gevoelens van angst.1
Daarnaast wordt onderzocht of de nervus vagus ook van buitenaf geprikkeld kan worden. Bij niet-invasieve nervus-vagusstimulatie (nNVS) wordt de zenuw via de huid van het oor of de hals licht elektrisch gestimuleerd. Een overzichtsstudie uit 2025 concludeerde dat deze techniek bij depressie effecten kan hebben die vergelijkbaar zijn met die van medicatie, al is nog onduidelijk welke instellingen het beste werken.2 De techniek wordt daarom nog weinig toegepast in de praktijk, maar er zijn nog andere manieren om de nervus vagus te stimuleren, namelijk zingen, neuriën en gorgelen. Het klinkt wat vreemd als gezondheidsadvies, maar deze activiteiten laten het strottenhoofd trillen en die trillingen prikkelen de nervus vagus. Ook blootstelling aan kou lijkt te werken, al is het bewijs hiervoor nog niet zo sterk als voor ademhaling.
Niet de bacterie, maar wat ze maakt
In het recente artikel over psychobiotica lag de nadruk op levende bacteriestammen die je stemming kunnen ondersteunen. Maar waarom werken die bacteriën eigenlijk? Het antwoord wordt steeds vaker gevonden bij wat ze produceren. Deze stoffen heten postbiotica: bioactieve verbindingen die darmbacteriën maken als bijproduct van hun stofwisseling. Denk aan korteketenvetzuren zoals butyraat, propionaat en acetaat, aan neurotransmitters als GABA, serotonine en dopamine, en aan de afbraakproducten van tryptofaan. Deze stoffen hoeven niet per se via een levende bacterie binnen te komen. Je kunt ze ook rechtstreeks innemen via een supplement met postbiotica.
Korteketenvetzuren
Butyraat, propionaat en acetaat — ontstaan wanneer darmbacteriën voedingsvezels vergisten.
Neurotransmitters
GABA, serotonine en dopamine, rechtstreeks aangemaakt door bacteriën in de darm.
Tryptofaan-afbraakproducten
Stoffen uit de omzetting van tryptofaan, die de zenuwcellen kunnen beschermen of juist belasten.
Butyraat ontstaat wanneer darmbacteriën voedingsvezels vergisten. · Beeld: Artlist
Butyraat verdient bijzondere aandacht
Butyraat verdient hierbij bijzondere aandacht. Dit korteketenvetzuur ontstaat wanneer de darmbacteriën voedingsvezels vergisten. Het is de belangrijkste brandstof voor de cellen van de darmwand, maar het doet meer. In dieronderzoek bleek butyraat ontstekingsreacties in het hersenweefsel te dempen door de genexpressie van microglia (de opruimcellen van je hersenen) bij te sturen.3
En hier wordt het interessant, bij mensen met een depressie wordt namelijk 40 tot 60 procent minder butyraat in de darm aangetroffen dan bij gezonde mensen.4 Dat tekort verzwakt de darmbarrière en verhoogt de ontstekingsactiviteit in het lichaam. En dat zijn precies de twee factoren die zo nauw samenhangen met depressieve klachten.
Bij mensen met een depressie wordt tot 60 procent minder butyraat in de darm aangetroffen.
De kynurenineroute
Er is nog een tweede route waarlangs de darm de stemming beïnvloedt en die is minder bekend: de kynurenineroute. Het aminozuur tryptofaan is de bouwsteen van het geluksstofje serotonine, maar van al het tryptofaan in het lichaam wordt slechts een klein deel omgezet in serotonine.
Het kleine deel dat daadwerkelijk wordt omgezet in het geluksstofje.
Via het enzym IDO afgebroken tot kynurenine en een reeks vervolgproducten.
Zo’n 90-95 procent van het aminozuur gaat een heel andere kant op. Via het enzym IDO wordt het afgebroken tot kynurenine en vervolgens tot een reeks vervolgproducten. Sommige daarvan beschermen de zenuwcellen, andere zijn juist schadelijk.5 De sleutel zit in wat dat enzym IDO aanzet, namelijk ontsteking. Hoe meer ontsteking in het lichaam, hoe actiever IDO, hoe meer tryptofaan de kynurenineroute op wordt gestuurd. Het gevolg is dat er minder tryptofaan over blijft voor de serotonineaanmaak en dat er meer schadelijke afbraakproducten worden gevormd.
Dit verklaart waarom chronische ontsteking tot neerslachtigheid kan leiden. En het verklaart ook waarom het temperen van ontsteking via de darmflora indirect de serotoninehuishouding ten goede komt.
Verstoorders in het medicijnkastje
Negentien van de eenenveertig onderzochte medicijnklassen laten een meetbaar effect zien op het darmmicrobioom. ·
Dat antibiotica de darmflora verstoren, weet inmiddels bijna iedereen. Maar uit grootschalig onderzoek blijkt dat maar liefst 19 van de 41 onderzochte medicijnklassen een meetbaar effect hebben op het darmmicrobioom. En die effecten kunnen lang aanhouden, ook nadat iemand allang met het middel gestopt is.6 Het gaat hierbij om middelen die in Nederland op grote schaal worden geslikt, zoals maagzuurremmers, antidepressiva, pijnstillers, statines en antidiabetica.
Protonpompremmers (PPR), een type maagzuurremmer zoals omeprazol, behoren tot de meest voorgeschreven medicijnen ter wereld. Ze verlagen de zuurgraad in de maag, maar dat maagzuur heeft ook een functie. Het ruimt namelijk bacteriën op voordat ze verderop in de darm terechtkomen. Zonder die zure poortwachter bereiken mondbacteriën plekken waar ze niet horen. Bij PPR-gebruikers verandert tot 20 procent van de aanwezige bacteriepopulaties in de darm.7 De verschuiving gaat richting meer ontstekingsbevorderende soorten en minder butyraatproducenten.
Antidepressiva van het type SSRI’s en tricyclische antidepressiva blijken antimicrobiële eigenschappen te hebben en veranderen daarmee de samenstelling van de darmflora. Dat roept de vraag op of een deel van de bekende bijwerkingen, zoals maag-darmklachten, gewichtsverandering en soms het uitblijven van effect hiermee te maken heeft.6,8 Andersom kan ook worden gesteld dat deze effecten op de darmflora mogelijk bijdragen aan het klinische effect van de medicijnen. Hiervoor is echter meer onderzoek nodig.
Ibuprofen, naproxen en diclofenac (pijnstillers van het type NSAID) zijn te koop via de drogist en dit draagt bij aan het idee dat ze onschuldig zijn. Ze kunnen echter de darmwand beschadigen en de doorlaatbaarheid vergroten. Daarbovenop verschuiven ze de samenstelling van de darmflora.6 Ook cholesterolverlagers en het diabetesmedicijn metformine laten duidelijke verschuivingen zien. Bij metformine is het beeld overigens niet eenduidig negatief. Het middel verhoogt de aanwezigheid van Akkermansia muciniphila, een bacterie die juist gunstig is voor de gezondheid.9
Een overzichtsstudie uit 2024 legde de vraag op tafel die er werkelijk toe doet, namelijk lijkt de dysbiose die door deze medicijnen ontstaat op de verstoringen die we zien bij hersenaandoeningen? Het antwoord was ja. Metformine, statines, maagzuurremmers, NSAID’s en antidepressiva veroorzaken allemaal dysbiosepatronen die geassocieerd worden met onder andere depressie.10
Dit betekent echter niet dat deze medicijnen depressie veroorzaken. Wel laat het zien dat er via de darmflora een route loopt die we tot voor kort over het hoofd zagen. Slik je langdurig een van deze middelen, dan kan het zinvol zijn om met je arts te evalueren of het nog nodig is en om ondertussen extra aandacht te besteden aan je darmflora.
Maar liefst 19 van de 41 onderzochte medicijnklassen beïnvloeden de darmflora.
De hersen-darm-as in het kort
De darmen en hersenen zijn voortdurend met elkaar in gesprek. Dat gesprek loopt voornamelijk via drie lijnen. Ten eerste via zenuwbanen, met de nervus vagus als hoofdrolspeler. Ten tweede via het immuunsysteem, dat bij een verstoorde darmflora ontstekingssignalen naar boven stuurt. En ten derde via hormonen en stofjes die de darmbacteriën zelf maken, waaronder neurotransmitters en korteketenvetzuren.
Opvallend genoeg gaat zo’n 90 procent van dit verkeer van beneden naar boven. De darm praat dus meer tegen het hoofd dan andersom. Wil je hier meer over lezen? Zie de eerdere artikelen over neerslachtige darmen en psychobiotica in Medisch Dossier.
Hoe alles in elkaar grijpt
Deze drie verhalen, de nervus vagus, postbiotica en het medicijnkastje, lijken op het eerste gezicht los van elkaar te staan. Dat is echter niet zo. Stel iemand gebruikt al jaren een maagzuurremmer. De darmflora verschuift richting meer ontstekingsbevorderende bacteriën en minder butyraatproducenten. Door dat butyraattekort verzwakt de darmwand, waardoor bacteriële stoffen in de bloedbaan terechtkomen en een laaggradige ontsteking veroorzaken. Die ontsteking zet het enzym IDO aan het werk, waardoor tryptofaan de kynurenineroute op gaat in plaats van omgezet te worden in serotonine. En de nervus vagus, die gevoelig is voor ontstekingssignalen, wordt minder actief. Zo ontstaat een neerwaartse spiraal waar moeilijk uit te komen is.
Maar die spiraal kan ook de andere kant op gaan draaien. Het stimuleren van butyraat leidt tot minder ontsteking. Minder ontsteking betekent dat tryptofaan weer richting serotonine gaat in plaats van richting de schadelijke afbraakproducten. En een paar minuten bewust ademhalen per dag zet de nervus vagus weer aan, waardoor de communicatie tussen buik en hoofd verbetert.
De neerwaartse spiraal
De darmflora verschuift richting meer ontstekingsbevorderende bacteriën en minder butyraatproducenten.
Door dat butyraattekort verzwakt de darmwand.
Bacteriële stoffen komen in de bloedbaan terecht en veroorzaken een laaggradige ontsteking.
Die ontsteking zet het enzym IDO aan het werk: tryptofaan gaat de kynurenineroute op in plaats van omgezet te worden in serotonine.
De nervus vagus, die gevoelig is voor ontstekingssignalen, wordt minder actief.
En hoe hij de andere kant op draait
Het stimuleren van butyraat leidt tot minder ontsteking.
Minder ontsteking betekent dat tryptofaan weer richting serotonine gaat in plaats van richting de schadelijke afbraakproducten.
Een paar minuten bewust ademhalen per dag zet de nervus vagus weer aan, waardoor de communicatie tussen buik en hoofd verbetert.
Wat staat er in jouw medicijnkastje?
Deze veelgebruikte medicijngroepen hebben een aangetoond effect op de samenstelling van de darmflora:
- Antibiotica
- Maagzuurremmers (protonpompremmers)
- Antidepressiva (SSRI’s en tricyclische antidepressiva)
- Pijnstillers en ontstekingsremmers (ibuprofen, naproxen, diclofenac)
- Statines (cholesterolverlagers)
- Metformine (bij diabetes type 2)
- Bètablokkers
- Benzodiazepines
- Antipsychotica
- Corticosteroïden
Zelf aan de slag
Vier tellen in, zes tot acht tellen uit — het effect op de nervus vagus is direct meetbaar. ·
De inzichten uit dit artikel leveren een aantal concrete dingen op die je vandaag nog kunt doen. Ze vervangen geen professionele behandeling, maar ze vormen wel een beginpunt bij de preventie van neerslachtigheid en kunnen dienen als aanvulling op de behandeling bij bestaande klachten.
Adem bewust
Neem dagelijks vijf tot tien minuten voor langzame buikademhaling, waarbij de uitademing langer duurt dan de inademing. Vier tellen in, zes tot acht tellen uit is een goed uitgangspunt. Het effect op de nervus vagus is direct meetbaar.
Doe het op een vast moment, bijvoorbeeld in bed voor het slapengaan, of in de auto voordat je naar huis loopt. Of zing in de auto en laat zo je strottenhoofd trillen. Het kost geen extra tijd en het is een van de weinige gezondheidsadviezen waar je vrolijk van wordt terwijl je het uitvoert.
Overweeg butyraat als supplement
Butyraat is los verkrijgbaar en kan een aanvulling zijn wanneer de darmproductie tekortschiet.
Kijk kritisch naar je medicijnkastje
Slik je al langere tijd een maagzuurremmer, pijnstiller of ander middel uit de genoemde groepen? Bespreek met je arts of dat nog nodig is en of er alternatieven zijn.
Conclusie
Het beeld van de hersen-darm-as wordt met het jaar completer. Waar we eerst vooral keken naar wélke bacteriën er in de darmen zitten, gaat de aandacht nu naar wat ze produceren, naar de zenuw die de boodschap doorgeeft en naar de dingen die dat systeem ongemerkt verstoren. Wat dat oplevert is vooral geruststellend. We zijn geen passieve toeschouwer van de eigen darmflora, maar kunnen actief invloed uitoefenen op de gezondheid ervan.
