Celeste McGovern verkent de kleinste bio-motoren van ons lichaam: de mitochondriën. In gesprek met onder meer gedragsgeneeskundige dr. Martin Picard en gezondheidsonderzoeker Kristina Kristen onderzoekt ze waarom deze structuren mogelijk een sleutelrol spelen bij veroudering, chronische ziekten en mentale veerkracht. Hun invloed lijkt verder te reiken dan energieproductie alleen.

Wanneer we aan onze gezondheid denken, denken we doorgaans aan de grote organen: het hart, de longen, de maag en de hersenen. Zoomen we echter voorbij de membranen en vloeistoffen in op de machinerie van onze cellen, dan zien we kleine, boonvormige structuren die onvermoeibaar werken om ons in leven te houden. Deze microscopische motoren (de mitochondriën) worden vaak beschreven als de ‘energiecentrales’ van de cel, maar ze doen veel meer dan dat.

Naast het aandrijven van vrijwel elke handeling in het lichaam, van ademen en knipperen tot bewegen en denken, wijst een groeiende hoeveelheid onderzoek erop dat mitochondriën mogelijk een centrale rol spelen in veroudering en in het risico op chronische aandoeningen zoals hartziekte, kanker en dementie. Er zijn bovendien aanwijzingen dat onze leefstijl hun functioneren kan beïnvloeden en daarmee mogelijk bijdraagt aan ziektepreventie en behandeling.

Wat doen mitochondriën naast energieproductie? Ze functioneren ook als een soort cellulair commandocentrum. Als microscopische antennes monitoren ze de omgeving, zowel binnen als buiten ons lichaam, en registreren ze de beschikbaarheid van voedingsstoffen, stressniveaus en blootstelling aan gifstoffen. Vervolgens sturen ze signalen die hormoonproductie, immuunreacties en ontstekingsprocessen beïnvloeden.

Mitochondriën helpen bovendien bepalen hoe cellen groeien, herstellen en zelfs zichzelf vernietigen wanneer ze te beschadigd zijn om nog goed te functioneren. Ze spelen daarmee een fundamentele rol in de menselijke gezondheid: functioneren ze optimaal, dan draait het systeem soepel.

‘Mitochondriën zijn echt het draaipunt van gezondheid, de aanjagers van zowel gezondheid als ziekte,’ zegt gezondheidsonderzoeker Kristina Kristen, auteur van Beyond Just Genes: Welcome to the Energetic Revolution! (Kristina Kristin Wellness, 2025). ‘Het belang van de motoren in onze auto begrijpen we wel, maar dat van onze eigen bio-motoren hebben we lang onderschat.’

Mitochondriën beschikken bovendien over hun eigen DNA, dat uitstuilend via de moeder wordt doorgegeven: een bijzondere vorm van maternale overerving.

Mitochondriën spelen een fundamentele rol in de menselijke gezondheid

‘Mitochondriën zijn dynamisch en geven ons het vermogen om te voelen en waar te nemen, informatie te integreren, ons aan te passen en te floreren,’ zegt dr. Martin Picard, universitair hoofddocent gedragsgeneeskunde en directeur van de Mitochondrial Psychobiology Group aan het Columbia University Irving Medical Center.

Picard introduceerde de term psychobiologie om de relatie te beschrijven tussen menselijke ervaring en energetische processen binnen mitochondriën. Hij spreekt van de mind-mitochondria connection: een fysiologisch mechanisme dat negatieve ervaringen zoals stress, trauma en eenzaamheid koppelt aan ongunstige gezondheidsuitkomsten (waaronder cardiovasculaire ziekte (CVD), diabetes en een kortere levensduur) en positieve ervaringen aan betere uitkomsten.

‘Ons team ontdekte recent dat mitochondriën tijdens psychologische stress fragmenten van zichzelf vrijgeven die in bloed en speeksel meetbaar zijn,’ zegt Picard. Deze fragmenten vormen een nieuwe biomarker voor psychosociale stress, die mentale en mitochondriale energetische stress met elkaar verbindt. ‘Mitochondriën communiceren toestanden van bedreiging of welzijn.’¹

Zijn onderzoeksgroep identificeerde daarnaast membraanstructuren voor mitochondriale communicatie en vond aanwijzingen dat het grijs worden van haar samenhangt met levensstress en mogelijk omkeerbaar is.² Ook tonen studies verbanden tussen stemmingspatronen, chronische stress en mitochondriale werking en ziektesymptomen.³

Het kenmerk van neurodegeneratie

In een studie die afgelopen augustus de krantenkoppen haalde, rapporteerden wetenschappers dat zij dementieachtig geheugenverlies bij muizen konden terugdraaien door de mitochondriale activiteit in beschadigde hersencellen te stimuleren.⁴

Aangetaste mitochondriën in hersencellen, enkele van de meest energie-intensieve cellen in het lichaam, worden al jaren gezien als een kenmerk van ziekten als alzheimer, parkinson en huntington. Tot voor kort was het echter onduidelijk of deze beschadigingen oorzaak of gevolg van de aandoeningen waren.

‘Dit werk is het eerste dat een oorzaak-gevolgrelatie vaststelt tussen mitochondriale disfunctie en symptomen gerelateerd aan neurodegeneratieve ziekten, wat suggereert dat verminderde mitochondriale activiteit aan de oorsprong kan liggen van neuronale degeneratie,’ zegt Giovanni Marsicano, neurowetenschapper van het Franse National Institute of Health and Medical Research (INSERM).

Mentale gezondheid: verstoorde hersenenergie

Ook bij psychiatrische aandoeningen lijkt mitochondriale ontregeling een rol te spelen. De circuits die stemming reguleren en cognitieve functies ondersteunen, vragen enorme hoeveelheden energie. Studies suggereren dat mitochondriale afwijkingen kunnen bijdragen aan veranderingen in hersenfunctie en stressbestendigheid.⁵

Vorig jaar publiceerden onderzoekers van vijftien medische centra, waaronder het lab van dr. Picard, een platform om de mind-mitochondria connection in kaart te brengen. Zij onderzochten meer dan 700 hersengebieden om te begrijpen hoe mitochondriën zich aanpassen aan verschillende typen hersencellen. De bevindingen zijn relevant voor onderzoek naar geheugenstoornissen, neurologische ziekten en psychische aandoeningen.⁶

Een internationaal reviewartikel stelt dat ‘hersenfunctie kritisch afhankelijk is van energiemetabolisme’ en dat ‘substantiële afwijkingen bestaan in hersenbio-energetica bij neuropsychiatrische stoornissen.’ De auteurs pleiten daarom voor behandelstrategieën die deze aandoeningen metabool benaderen, op mitochondriaal niveau.

Zij noemen onder meer studies naar metabool adaptieve ketogene interventies bij angst, depressie en schizofrenie. Dergelijke benaderingen vereisen verder onderzoek om te voldoen aan de grote behoefte aan effectievere behandelingen binnen de psychiatrie.⁷

Kanker: ontspoorde mitochondriën

Kanker wordt gekenmerkt door ongecontroleerde celdeling, een proces waarin mitochondriën een regulerende rol spelen. ‘Kanker omvat chronische schade aan het aantal, de structuur en de functie van mitochondriën,’ zegt dr. Thomas Seyfried, hoogleraar biologie, genetica en biochemie aan Boston College.

Volgens Seyfried raakt hierdoor energieproductie geleidelijk verstoord en schakelen cellen over op primitieve fermentatieroutes, een metabool kenmerk dat in veel kankertypen wordt gezien. Het beperken van glucose en glutamine, bijvoorbeeld via metabole interventies, wordt binnen deze theorie onderzocht als mogelijke therapeutische strategie.

Deze benadering bouwt voort op het werk van Otto Warburg, die in de jaren 1920 aantoonde dat kankercellen afwijkend energiemetabolisme vertonen. Lange tijd lag de nadruk in de oncologie vooral op genetische mutaties als primaire drijfveer van kankerprogressie.⁸

Recente studies suggereren echter dat metabole ontregeling meer kan zijn dan een gevolgverschijnsel. Een review uit 2025 concludeerde dat genmutaties de afwijkende metabole toestand mogelijk niet veroorzaken, maar eerder bestendigen. Dit perspectief kan nieuwe aanknopingspunten bieden voor minder toxische kankertherapieën.⁹

Hartziekte en metabool syndroom

Na de hersenen is het hart een van de meest energieverslindende organen in het lichaam. Wanneer de mitochondriale functie afneemt, hebben hartspiercellen moeite om efficiënt samen te trekken. Al jaren brengt onderzoek mitochondriale disfunctie in verband met hartfalen en ischemische hartziekte.¹⁰

CVD wordt bovendien vaak geassocieerd met diabetes. Beide aandoeningen kunnen voorkomen uit verstoringen in de verwerking van glucose en vetten; processen waar mitochondriën staan centraal staan. Verminderde efficiëntie kan leiden tot insulineresistentie, lagere energieproductie en verhoogde vetophoping in weefsels. Zo ontstaat een vicieuze cirkel: een verminderde mitochondriale functie verergert insulineresistentie, wat de mitochondriën vervolgens verder belast.¹¹

Mitochondriën communiceren toestanden van bedreiging of welzijn

Sommige onderzoeken wijzen erop dat bepaalde veelgebruikte geneesmiddelen bij chronische aandoeningen, waaronder statines, effecten kunnen hebben op mitochondriale processen. Geneesmiddelen kunnen bijvoorbeeld de membranen van mitochondriën doen opzwellen, hun functie blokkeren en/of rechtstreeks hun DNA beschadigen.¹²

We zouden onszelf moeten zien als energetische wezens en niet als moleculaire machines

Leefstijlgeneeskunde

Wanneer mitochondriën onvoldoende ATP (het energiemolecuul dat alles aandrijft, van spiercontracties tot hersensignalen) produceren, of wanneer zij overmatig veel vrije radicalen genereren, wat oxidatieve stress veroorzaakt, raakt het fysiologisch evenwicht verstoord. Op termijn kan dit bijdragen aan chronische ziekte. In een omgeving vol chemische- en voeding-gerelateerde belasting rijst de vraag wat we zelf kunnen doen om onze mitochondriale motoren te ondersteunen.

Onderzoek suggereert dat juist kleine dagelijkse keuzes schadelijke mitochondriale processen kunnen vertragen of mogelijk deels omkeren. ‘Het overkoepelende principe is dat je bij alles wat je doet (hoeveel je beweegt, wat je in je mond stopt, wat je op je huid smeert) kunt vragen: voedt het mijn mitochondriën of belast het ze?’ zegt Kristen.

Binnen dat kader onderscheidt zij vier pijlers van mitochondriale gezondheid.

1. Goede eetgewoonten voor mitochondriale veerkracht

Elke hap die we nemen, wordt uiteindelijk brandstof voor mitochondriën. Voedingspatronen rijk aan volwaardige, onbewerkte producten leveren antioxidanten en polyfenolen die oxidatieve stress helpen neutraliseren.

Verbindingen zoals quercetine (appels, uien), resveratrol (druiven, bessen) en curcumine (kurkuma) worden in onderzoek in verband gebracht met ondersteuning van mitochondriale veerkracht.¹³ Omega-3-vetzuren uit vis, lijnzaad en walnoten dragen bij aan de integriteit van mitochondriale membranen en kunnen zo de energie-efficiëntie verbeteren.¹⁴

Het mediterrane dieet geldt daarbij vaak als referentie. ‘Door ontsteking te temperen en metabole flexibiliteit te ondersteunen, creëert het een interne omgeving waarin mitochondriën kunnen functioneren,’ zegt Kristen, verwijzend naar studies die verbanden laten zien met cardiovasculaire gezondheid, diabetesrisico en mitochondriale markers.¹⁵

Zeker is dat minder eten gunstig kan zijn voor je mitochondriën. Door cellen rustperiodes te geven van een continue calorie-aanvoer kunnen mitochondriën overschakelen naar een ‘reparatiemodus’, waarbij beschadigde onderdelen worden opgeruimd (mitofagie) en nieuwe worden aangemaakt (mitochondriale biogenese).¹⁶

‘Door de primaire brandstofbron van het lichaam te verschuiven van glucose naar ketonlichamen (voornamelijk bèta-hydroxybutyraat), biedt de ketogene toestand mitochondriën een schoner brandende, efficiëntere brandstof,’ zegt Kristen.

Vergeleken met glucosemetabolisme produceert ketonoxidatie minder reactieve zuurstofsoorten, wat vooral nuttig kan zijn in de hersenen. Daarnaast passeren ketonen gemakkelijk de bloed-hersenbarrière en activeren ze neuroprotectieve routes die betrokken zijn bij autophagie (celopruiming) en de groei van nieuwe mitochondriën.¹⁷

2. Beweging voor mitochondriale kracht

Lichamelijke activiteit stimuleert de aanmaak van nieuwe mitochondriën (mitochondriale biogenese), wat het uithoudingsvermogen en de algemene veerkracht kan verbeteren.

Aerobe activiteiten zoals wandelen, hardlopen en fietsen verhogen vooral het aantal en de efficiëntie van mitochondriën. Krachttraining helpt spiermitochondriën behouden, die met het ouder worden afnemen.¹⁸

‘Elke vorm van beweging die meer energie vraagt (wandelen, hardlopen, seksuele activiteit) verhoogt onze ademhalingsfrequentie,’ zegt dr. Picard. ‘Daarop reageert het lichaam met gezondere mitochondriale functies.’

3. Slaap voor mitochondriaal herstel

Tijdens slaap worden herstel- en onderhoudsprocessen in gang gezet.¹⁹ Slaaptekort verstoort dit en hangt samen met verminderde energieproductie en verhoogde oxidatieve stress.

Onderzoek bij fruitvliegen suggereert dat mitochondriën in hersencellen zelfs betrokken kunnen zijn bij het initiëren van slaapmechanismen. Of een vergelijkbaar mechanisme bij mensen speelt, wordt nog onderzocht.²⁰

4. Stressvermindering voor mitochondriale efficiëntie

‘De geest is nauw verbonden met de manier waarop energie door het lichaam stroomt,’ zegt dr. Picard. Een positieve psychologische gemoedstoestand kan de mitochondriale efficiëntie verbeteren, terwijl negatieve toestanden juist kunnen leiden tot hogere niveaus van cortisol en ontstekingssignalen die mitochondriën beschadigen.

In een studie bleken vrouwen die zich ’s avonds positiever voelden, de volgende ochtend mitochondriën te hebben met 16–18% hogere energie-output dan vrouwen met een negatieve gemoedstoestand.²¹

Langdurige stress kan volgens onderzoek mitochondriën aanpassen naar een lagere energieproductie, wat verband houdt met vermoeidheid, immuunveranderingen en versnelde veroudering.²²

Een nieuwe kijk

‘In plaats van onszelf te zien als moleculaire machines, zouden we onszelf moeten zien als energetische wezens,’ zegt dr. Picard. ‘Het idee dat ziekte ontstaat door defecten in onderdelen, of dat mentale ziekte voorkomt uit ‘kapotte’ hersenen of een tekort aan één molecuul, zijn verouderde perspectieven. Zodra je jezelf energetisch gaat zien, kun je ervaren hoe veranderlijk je lichaam is onder invloed van leefstijlfactoren, zoals wat je eet.’

Bronnen

1. bioRxiv, 2024; doi: 10.1101/2024.04.19.590241.
2. Elife, 2021; 10: e67437.
3. Biol Psychiatry, 2018; 84(1): 9–17; medRxiv, 2024; doi: 2024.02.02.24302076.
4. Nat Neurosci, 2025; 28(9): 1844–1857.
5. Biol Psychiatry, 2018; 83(9): 722–730.
6. Trends Endocrinol Metab, 2024; 35(10): 884–901.
7. Nat Mental Health, 2025; 3: 763–771.
8. J Bioenerg Biomembr, 2025; 57(2-3): 57–83.
9. Int J Mol Sci, 2022; 23(3): 1155.
10. Circ Res, 2016; 118(12): 1960–91.
11. Biomedicines, 2021; 9(11): 1602; Science, 2005; 307(5708): 384–7.
12. Front Endocrinol (Lausanne), 2023; 14: 1123928; Biochem Pharmacol, 2024; 228: 116283.
13. Evid Based Complement Alternat Med, 2015; 2015: 527209.
14. J Clin Nutr Metab, 2024; doi: 10.35841/JCNM.1000142.
15. Nutrients, 2020; 12(8): 2236; Exp Gerontol, 2023; 176: 112165; Circ Res, 2019; 124(5): 779–798.
16. N Engl J Med, 2019; 381(26): 2541–2551.
17. J Lipid Res, 2014; 55(11): 2211–28.
18. J Biol Chem, 1967; 242(9): 2278–82.
19. Antioxidants (Basel), 2023; 12(3): 674.
20. Nature, 2025; 645(8081): 722–728.
21. Biol Psychiatry, 2018; 84(1): 9–17.
22. Psychosom Med, 2018; 80(2): 141-153; Nat Cell Biol, 2018; 20(7): 755–765.

Bescherm je mitochondriën

Onze omgeving bevat talrijke chemicaliën die mitochondriën op verschillende manieren kunnen verstoren. Kristina Kristen geeft enkele tips om de omgevingsschade aan onze bio-motoren te minimaliseren.

1. Eet biologisch voedsel. Pesticiden zoals organofosfaten verstoren mitochondriale enzymen.
2. Vermijd bewerkte voeding. Deze wordt in verband gebracht met oxidatieve stress, ontsteking en verstoring van het microbioom, wat de mitochondriale functie kan aantasten.
3. Vermijd plastics. Gebruik vooral geen plastic bij het verhitten van voedsel. BPA en ftalaten kunnen in voedsel lekken en zich ophopen op in vetweefsel.
4. Vermijd zware metalen. Metalen zoals kwik en lood zijn toxisch voor mitochondriën.
5. Gebruik schone verzorgingsproducten. Geurstoffen, parabenen en aluminiumverbindingen worden in verband gebracht met mitochondriale verstoring.
6. Drink minder en rook niet. Beide schaden de mitochondriale functie en verhogen oxidatieve stress.
7. Beperk elektromagnetische velden. Hoewel meer onderzoek nodig is, suggereren sommige studies dat blootstelling mitochondriale calciumsignalering en functie kan beïnvloeden.
8. Vermijd Covid-spike-eiwitten. Onderzoek suggereert dat zowel het spike-eiwit van het SARS-CoV-2-virus als het spike-eiwit dat door mRNA-vaccins wordt geproduceerd de mitochondriale functie kan beïnvloeden, met mogelijk effecten op cellulaire energieproductie.¹
9. Beperk apex-predatorvissen. Soorten zoals tonijn, zwaardvis en haai kunnen hoge kwikniveaus bevatten die mitochondriale enzymen aantasten en mitochondriaal DNA beschadigen.
10. Filter binnenlucht. HEPA- en VOC-filters kunnen verontreinigende stoffen en schimmelsporen helpen verminderen.
11. Ondersteun ontgiftingsprocessen. Beperk niet alleen blootstelling, maar ondersteun ook het vermogen van het lichaam om toxines te verwerken via voeding en cofactoren. Infraroodsauna en zweten kunnen bijdragen aan uitscheiding van vetoplosbare stoffen via de huid.

Bron

1. Sci Transl Med, 2023; 15(708): eabq1533; J Neuroimmune Pharmacol, 2021; 16(4): 770–784