Bij een lekkende darm, ook wel leaky gut syndrome genoemd, is de darmwand doorlaatbaarder dan normaal. Dit kan tot allerlei gezondheidsproblemen leiden, zoals auto-immuunzieken, ontstekingsziekten, voedselintoleranties, allergieën en spijsverteringsproblemen. Cindy de Waard legt uit hoe je de darmgezondheid een boost kunt geven.

Normaal gesproken fungeert de darmwand als een barrière die voorkomt dat bacteriën, toxines en onverteerde voedseldeeltjes in de bloedbaan terechtkomen. Bij een lekkende darm worden kleine openingen of scheurtjes gevormd in de darmwand, waardoor deze schadelijke stoffen kunnen doordringen en zo toch in de bloedbaan terechtkomen.

Gefermenteerde voeding bevat micro-organismen die gunstig zijn voor de darmflora

De darmwand bestaat uit verschillende lagen en componenten, die samenwerken om voedingsstoffen op te nemen en schadelijke stoffen buiten te houden. De binnenste laag van de darmwand, het slijmvlies, bestaat uit darmepitheel. Deze cellen zijn verantwoordelijk voor het absorberen van voedingsstoffen en het voorkomen van het binnendringen van schadelijke stoffen.

De darmslijmvliescellen worden aan elkaar vastgemaakt middels zogenaamde tight junction-eiwitten. Dit zijn eiwitstructuren tussen de slijmvliescellen die de ruimtes tussen de cellen afsluiten en de doorlaatbaarheid van de darmwand regelen. Als de darmwand lekt, worden deze beschadigd of verzwakt, waardoor ze te doorlatend worden voor grotere moleculen als bacteriën, toxines en onverteerde voedseldeeltjes. Deze stoffen kunnen dan in de bloedbaan terechtkomen, wat leidt tot ontstekingen en een afweerreactie in het lichaam.1

Verschillende medicijnen kunnen de darmwand irriteren, ontstekingen veroorzaken en de darmflora verstoren, wat een lekkende darm kan bevorderen. Voorbeelden zijn NSAID’s (ibuprofen, Naxproxen en aspirine), antibiotica, protonpompremmers (een type maagzuurremmers), corticosteroïden en chemotherapieën. Overleg met een arts als je vermoedt dat je medicatie bijdraagt aan een lekkende darm.

Onbalans in de darmflora

Een goede darmflora helpt de darmwand gezond te houden. Zodra er een onbalans in de darmflora ontstaat, spreekt men van een dysbiose. Bepaalde soorten bacteriën in de darm gaan dan overmatig groeien ten koste van andere. Er is toenemend bewijs dat dysbiose een rol kan spelen bij het ontstaan van een lekkende darm. Sommige bacteriën die overmatig groeien bij dysbiose kunnen ontstekingen in de darmen bevorderen. Daarnaast produceren bepaalde bacteriën metabolieten, zoals korteketenvetzuren, die belangrijk zijn voor de gezondheid van de darmwand.

Dysbiose kan leiden tot een verandering in het type en de hoeveelheid van deze metabolieten. Ongunstige bacteriën die gedijen bij dysbiose kunnen toxines produceren die schadelijk zijn voor de darmwand. Een overgroei aan ongunstige bacteriën stimuleert daarnaast een immuunrespons die de betrouwbare werking van de darmwand kan aantasten.1

Darmflora ondersteunen

Bij het behandelen van een lekkende darm is het belangrijk om voedingsmiddelen te kiezen die de darmflora ondersteunen, ontstekingen verminderen en de darmwand helpen herstellen. Gefermenteerde voedingsmiddelen zijn hiervoor een effectieve manier. Gefermenteerde voeding bevat levende micro-organismen, zoals bacteriën en gisten, die gunstig zijn voor de darmflora.

Sommige gefermenteerde voedingsmiddelen hebben ook ontstekingsremmende eigenschappen. Ook kan fermentatie helpen bij het afbreken van schadelijke stoffen in plantaardige voeding. Tijdens het fermentatieproces worden bijvoorbeeld antinutriënten (zoals fytaten/fytinezuur en lectines) afgebroken, wat de irritatie van de darmwand vermindert en een gezonde spijsvertering bevordert.2 Voorbeelden van gefermenteerde voedingsmiddelen zijn zuurkool, kimchi, yoghurt, kaas, kefir, kombucha en miso. Gefermenteerde groenten kunnen gemakkelijk zelf worden gemaakt.

Naast gefermenteerde voeding kunnen ook voedingsmiddelen die rijk zijn aan omega 3-vetzuren, antioxidanten, zink en glutamine bijdragen aan herstel. Omega 3-vetzuren vette vis (zoals zalm, makreel en sardines) hebben ontstekingsremmende eigenschappen en kunnen helpen om een gezonde darmflora te ondersteunen. Antioxidant-rijke voedingsmiddelen, zoals bessen en groene bladgroenten, kunnen helpen bij het neutraliseren van vrije radicalen in de darmen en het beschermen van darmcellen tegen oxidatieve stress door bijvoorbeeld alcoholgebruik, medicatie of roken.

Gluten en lectines

Er zijn ook voedingsmiddelen die het ontstaan van de lekkende darm juist in de hand werken of een lekkende darm in stand houden. Alcohol is hier waarschijnlijk het bekendste voorbeeld. Stoffen als gluten en lectines kunnen ook een ongunstig effect op de darmwand hebben.

Zodra er een onbalans ontstaat spreekt men van een dysbiose

Gluten, een eiwit dat voorkomt in tarwe, gerst, rogge en spelt, veroorzaakt (kortstondig) een lekkende darm. Hoewel de exacte mechanismen nog niet volledig worden begrepen, zijn er verschillende manieren waarop gluten de darmgezondheid beïnvloeden. Gluten bevatten een eiwit genaamd gliadine, dat de stof zonuline kan stimuleren.

Zonuline is een eiwit dat de tight junctions in het darmslijmvlies kan openen, waardoor de doorlaatbaarheid van de darmwand toeneemt.3 Bij sommige mensen veroorzaken gluten een immuunreactie, zoals bij coeliakie of glutensensitiviteit. Deze immuunreacties kunnen leiden tot ontstekingen in de darmen, wat weer kan leiden tot schade aan de darmwand en een verhoogde darmdoorlaatbaarheid.4

Lectines zijn eiwitten die van nature voorkomen in veel voedingsmiddelen, zoals granen, peulvruchten, noten, zaden en sommige groenten. Ze spelen een rol in planten als een verdedigingsmechanisme tegen herbivoren en kunnen ook effecten hebben op het menselijk lichaam als ze worden gegeten.

Sommige lectines kunnen zich binden aan de epitheelcellen van de darmwand en de integriteit van de darmbarrière verstoren, waardoor deze doorlaatbaarder wordt. Met name wheat germ agglutinine en fytohemagglutinine lijken een rol te spelen bij een lekkende darm. Wheat germ agglutinine komt voor in tarwe en andere granen, zoals gerst en rogge. Fytohemagglutinine zit in peulvruchten, zoals bonen, linzen en kikkererwten.

Bottenbouillon bevat voedings-stoffen die gunstig zijn voor de darmgezondheid

Lectines in nachtschadegroenten als tomaten, aubergines, paprika’s en aardappelen zijn andere lectines die de darmwand aantasten.5 Deze voedingsmiddelen helemaal vermijden is een optie, maar je kunt deze ook fermenteren of op een andere manier bereiden (weken, koken et cetera) om dat schadelijke effect (gedeeltelijk) tegen te gaan. Onderzoek heeft laten zien dat mensen die glutenvrij eten en toch een lekkende darm houden mogelijk gevoelig zijn voor lectines. Het elimineren van zowel gluten als lectines leidde bij deze groep tot het herstel van de darm.6

Een gezonde slijmlaag

Om direct contact tussen voeding en darmbacteriën zo veel mogelijk te voorkomen, ligt er een beschermende slijmlaag op de darmwand. Door deze slijmlaag zo goed mogelijk intact te houden, kan het ontstaan van een lekkende darm worden tegengegaan. Deze slijmlaag wordt ook wel de glycocalyx genoemd. Verschillende voedingsstoffen zijn betrokken bij de aanmaak en het onderhoud van de glycocalyx, zoals aminozuren waaronder glutamine, cysteïne en proline en vitamines en mineralen als vitamine C, vitamine D, zink en mangaan.

Bottenbouillon bevat veel voedingsstoffen die gunstig zijn voor de darmgezondheid en die indirect kunnen bijdragen aan het behoud van een gezonde glycocalyx, zoals collageen en gelatine (zie kader). Gelatine heeft mogelijk ontstekingsremmende effecten. Bottenbouillon bevat verschillende aminozuren, waaronder glutamine, glycine en proline, evenals mineralen als calcium en magnesium.7,8

Emulgatoren

Stoffen in de voeding die de slijmlaag juist aantasten zijn emulgatoren. Dit zijn stoffen die worden toegevoegd aan voedsel om de stabiliteit van mengsels van water en vet te verbeteren. Ze worden bijvoorbeeld vaak gebruikt in bewerkte voedingsmiddelen zoals margarine, mayonaise, ijs en gebak om de textuur te verbeteren en de houdbaarheid te verlengen. Emulgatoren kunnen de groei van bepaalde ongunstige bacteriën bevorderen. Sommige studies suggereren dat emulgatoren de slijmlaag kunnen verstoren, waardoor de darmwand kwetsbaarder wordt voor schade en ontstekingen.9

Glutamine, zink en polyfenolen

Zink en L-glutamine zijn belangrijke voedingsstoffen die helpen bij het opbouwen van de darmwand. Voedingsmiddelen die rijk zijn aan zink zijn onder andere vlees, schaal- en schelpdieren. L-glutamine komt onder andere voor in rundvlees, kip, vis en eieren. Onderzoek liet zien dat suppletie met zink de darmbarrière kan herstellen bij mensen met de ziekte van Crohn (een chronische ontstekingsziekte van de darm).

Hoewel de patiënten tijdens het onderzoek geen opvlamming van de darmontstekingen hadden, bleven zij kampen met een lekkende darm. Suppletie met zink kon dit lekken verminderen.10 Als er onvoldoende zink uit de voeding kan worden gehaald, is het dus aan te raden extra zink via een voedingssupplement in te nemen. Glutamine speelt een cruciale rol bij het handhaven van een gezonde darmfunctie en het herstel van een lekkende darm.11 Het fungeert als primaire energiebron voor darmcellen.

Thee polyfenolen, gevonden in groene, zwarte en oolong thee, hebben ontstekingsremmende en antioxiderende eigenschappen, versterken de darmbarrière, bevorderen een gezonde darmflora en kunnen schadelijke stoffen binden en zo onschadelijk maken. Plantstoffen als catechines in groene thee en ellagitannines in bosbessen en walnoten, zijn hoofdzakelijk verantwoordelijk voor deze effecten. Het regelmatig drinken van een kop (groene) thee kan daarom helpen bij een lekkende darm.12

Conclusie

Een lekkende darm, die wordt gekenmerkt door een verhoogde darmdoorlaatbaarheid, kan leiden tot diverse gezondheidsproblemen, zoals ontstekingen en auto-immuunziekten. De oorzaak kan liggen in medicatie, voedingsstoffenonbalans en voedselkeuzes. Het vermijden van gluten en lectines kan helpen. Verder herstel kan worden bevorderd door voedingssupplementen met zink en glutamine, gefermenteerde voedingsmiddelen en het vermijden van schadelijke stoffen zoals emulgatoren.

Bronnen

1. Molecules. 2023 Jan 7;28(2):619
2. Trends in Food Science & Technology. 2021;118:905-919
3. F1000Research, 2020,9
4. Healthcare (Basel). 2020 Oct 14;8(4):400
5. Altern Ther Health Med. 2015:21 Suppl 1:46-51
6. Circulation. 2020;141:AP219
7. Arch Dis Child. 1934 Aug; 9(52): 251–258
8. Medicina (Kaunas). 2021 Oct 20;57(11):1138
9. Gut. 2022 Feb; 71(2): 424–435
10. Inflamm Bowel Dis. 2001 May;7(2):94-8
11. J Epithel Biol Pharmacol. 2012 Jan; 5(Suppl 1-M7): 47–54
12. Antioxidants (Basel). 2022 Jan 28;11(2):253