Als pijn chronisch wordt

Soms schrijft een arts een boek en komt daarmee op tv. Bij de Belgische pijnspecialist Bart Morlion ging het precies andersom. In 2018 trad hij op in de Vlaamse tv-serie Topdokters. Daaruit ontstond het idee voor een boek, dat in 2020 verscheen: Pijn. Het staat vol informatie over vooral chronische pijn en leest als een trein, maar kreeg in Nederland nauwelijks aandacht. Reden voor een reis naar Leuven.

Professor Bart Morlion moest er in 2017 even over nadenken, maar besloot het toch te doen: meewerken aan Topdokters. ‘Chronische pijn is niet zo spectaculair als bijvoorbeeld complexe chirurgie’, vertelt hij. ‘Daarom vond ik het van de makers van dat tv-programma heel moedig om mij te vragen. Het was de eerste keer dat ze de chronisch gerichte zorg wilden belichten. Daarom heb ik meegedaan.’

In de uitzending was te zien hoe Morlion te werk gaat in het pijncentrum van het Universitair Ziekenhuis Leuven: het Leuvens Algologisch Centrum (LAC). Het leverde veel positieve reacties op. ‘Zo ontstond het idee om bepaalde onderwerpen nog wat verder uit te diepen in een boek. Ik wilde niet het zoveelste zelfhulpboek schrijven, maar iets dat veel breder gaat. Daarom wilde ik het woord ‘pijn’ prominent op de cover. Het gaat vooral over de overgang van acute naar chronische pijn. Wereldwijd heeft één op de vijf mensen last van chronische pijn.’

Bij de eindredactie van het boek werd nadrukkelijk rekening gehouden met de Nederlandse lezer. ‘Typisch Vlaamse woorden zijn eruit gehaald. In 2020 was een wereldcongres over pijn gepland in Amsterdam. Het idee was om daar ook een boeklancering te doen. Maar toen kwam corona en ging het allemaal niet door. Bij jullie heeft het boek weinig aandacht gekregen. Ja, dit is het eerste interview voor een Nederlands medium.’ Morlion werkt er graag aan mee. Maar niet om nog méér patiënten te krijgen. ‘Iedereen is in theorie welkom, maar we worden overvraagd. De aanloop uit Nederland nam even toe nadat de serie Topdokters ook daar was uitgezonden. En toen hebben we er paal en perk aan moeten stellen.’

Overgewicht en roken verhogen het risico van chronische pijn drastisch

Directheid

Pijn is, hoe gek het ook klinkt, een leuk boek om te lezen. ‘Licht verteerbaar’, meldt een lezer op internet. En: ‘Hoewel niemand van pijn blij wordt, laat dit boek je toch vaak glimlachen.’ Het doorbreekt ook nog op andere manieren de verwachtingen. Want wie denkt dat Vlamingen altijd een blad voor de mond nemen, zal verrast zijn. Zo spaart Morlion zijn medische vakbroeders en -zusters bepaald niet. ‘Ja, ik snijd heel wat pijnpunten in de gezondheidszorg aan. Ik word nu 60 jaar. Ik zit op een moment in mijn loopbaan dat ik geen blad meer voor de mond hoef te nemen. Ik vind dat er dingen fout lopen. En ik wilde dat kwijt in dat boek.’

Passieve patiënten die denken dat de dokter hun probleem wel even zal oplossen, spaart hij evenmin. In zijn boek, maar ook in de spreekkamer. Zelf denkt Morlion dat zijn directheid deels te maken heeft met zijn familieachtergrond. ‘Mijn vader was West-Vlaming. In België hebben die de naam wat koeler en zakelijker te reageren. Mijn vader gebruikte de telefoon alleen om een mededeling te doen of een vraag te stellen, en daarop een antwoord te krijgen. Daarna legde hij de hoorn weer neer: “Doe de groeten thuis!” Wham. Bovendien heb ik tien jaar in Duitsland gewerkt. Daar is men heel rechtlijnig, zonder onbeleefd te zijn. Ik kon mij daar heel goed in vinden, in die mentaliteit. Dat heeft mij mede gevormd.’

Overgewicht en roken

Van zijn patiënten eist Morlion een bepaalde inzet. Zeker wanneer ze roken of overgewicht hebben. Wie niet bereid is om de sigaretten af te zweren, wijst hij de deur. ‘Stoppen met roken is hier een deel van de behandeling. Ik krijg weleens kritiek, dat ik niet altijd de meest fluwelen handschoen aantrek bij mijn patiënten. Maar tegen mensen die al zo lang aan het shoppen zijn, moet iemand ook eens zeggen waar het op staat. En overgewicht en roken verhogen het risico van chronische pijn, zelfs drastisch.’

In een boek over pijn verwacht je evenmin dat om de zoveel pagina’s wordt gehamerd op het belang van beweging. Want wie pijn heeft, mag zichzelf ontzien – toch? Nou, ook daarover denkt Morlion iets genuanceerder. Rust roest, namelijk. ‘Er zijn chronische pijnpatiënten die echt niks doen. Die krijgen nog meer pijnproblemen omdat ze de hele dag inactief zijn. Naast deze ‘vermijders’ heb je ook ‘inhalers’. Als die zich op een ochtend wat beter voelen, denken ze dat ze de lentepoets in één dag kunnen doen.’ Na die voorjaarsschoonmaak liggen ze weer een hele week plat. ‘Dus: doseer je activiteiten. Dat is een klassiek principe uit de revalidatiezorg. Wij proberen hier het type mens vooraf in te schatten, zodat we wat meer op maat kunnen werken.’

Misverstanden

Bij pijnbestrijding denkt de gemiddelde leek aan pillen en spuitjes. Maar er zijn zoveel meer zaken die van belang zijn en verlichting kunnen bieden. Het verrichten van ‘wonderen’ hoort daar trouwens niet bij, in het LAC. En dat heeft alles te maken met het wezen van chronische pijn, waarover veel misverstanden bestaan.

‘Het grootste misverstand bij het publiek is dat chronische pijn altijd duidt op iets dat stuk is in het lichaam en wat hersteld kan worden’, aldus Morlion. ‘En dat is niet zo. Chronische pijn verandert zo veel in je zenuwstelsel dat het verband tussen schade en pijnervaring volledig verloren kan gaan. Je brein komt in een permanente toestand van waarschuwing, terwijl er misschien niks meer aan de hand is.

Fantoompijn, bijvoorbeeld na een beenamputatie, is daarvan een bekend voorbeeld. Maar ook chronische rug- en nekpijn kunnen hetzelfde fenomeen geven. Als iedereen dát zou begrijpen, zou ook dat eisende gedrag naar diagnostiek en behandelingen afnemen. Je moet natuurlijk grondig medisch te werk gaan, en soms moet je even een scan maken. Maar we weten ook dat een hoog percentage van de chronische rugpijn niets te zien geeft in de wervelkolom. Toch worden ontzettend veel foto’s en scans van de wervelkolom gemaakt, en wordt er ook veel rugchirurgie gedaan. In Nederland is dat trouwens wel minder dan in België.’

Een ander misverstand is dat mannen kleinzerig zijn. Terwijl vrouwen meer aanleg hebben voor chronische pijn. ‘Meer dan twee derde van de patiënten in de pijnkliniek zijn vrouwen’, schrijft Morlion. ‘Ook op pijnstillers en pijnstillende technieken reageren mannen en vrouwen anders.’ Morlion pleit er daarom voor te stoppen met ‘gemengde’ pijnstudies. Wetenschappers die willen weten of bepaalde pijnstillende technieken werken, zouden dat voortaan moeten bestuderen bij gescheiden onderzoekspopulaties van uitsluitend vrouwen en uitsluitend mannen.

 

Over het wezen van chronische pijn bestaan veel misverstanden

Kruiden

Morlion is een atypische dokter, in vele opzichten. Er staat geen Porsche voor de deur van de kliniek, maar een fiets in de werkkamer. Ook over wat doorgaans wordt gelabeld als ‘alternatief’, heeft hij zijn eigen opvattingen. Zo bevat zijn boek een heel hoofdstuk over de werking van huis-, tuin- en keukenkruiden. ‘Sommige dingen kunnen ondersteunend werken. Ook al verkoop ik dat niet als geneeskunde. Als een patiënt tegen mij zegt: “Die slaapmiddelen helpen mij niet, ik ga altijd zo gespannen slapen”, dan durf ik te vragen: “Heeft u al eens kalmerende thee geprobeerd?” Citroenverbena is in dat opzicht mijn lievelingskruid.’

Zelf drinkt Morlion bijna dagelijks thee getrokken van de verse blaadjes van citroenverbena, vanaf de lente tot de eerste nachtvorst. In zijn boek legt hij uit dat het onder andere angstreducerend en spierontspannend kan werken. ‘Vandaar dat het een ideale avondthee is. Maar ik ga dat niet voorschrijven als geneesmiddel.’

Er bestaan oude therapieën die we al eeuwenlang kennen, maar die wetenschappelijk nooit genoeg zijn onderbouwd. ‘Daarvoor komen nu de laatste jaren, vooral door de crisis in Noord-Amerika rond de zware pijnstillers (opioïdencrisis, red.), veel meer budgetten vrij om ze weer op te pikken. En te gaan uitzoeken: wat klopt er nu, waarom werkt dat? Je kunt zeggen van Donald Trump wat je wilt, maar hij heeft daar als president wel 1.8 miljard dollar voor vrijgemaakt. De laatste jaren zien we in de wetenschappelijke literatuur veel meer argumenten opduiken om ook de niet-alledaagse of oude therapieën toch weer een kans te geven. Die hernieuwde belangstelling is een goede ontwikkeling.’

Want vergeet niet: alle morfine-preparaten komen ook maar uit een plantje. ‘Alle afgeleide nieuwe pijnstillers zijn variaties op wat we in planten gevonden hebben. Waarom zouden we dan niet eens naar die citroenverbena kijken, of naar de kurkuma? Dat zijn geen wondermiddelen, maar als ze ervoor kunnen zorgen dat je gebruik van zware pijnstillers kunt verminderen, vind ik dat mooi meegenomen. Dat is de reden dat ik mijn eigen ervaring met de citroenverbena ook graag deel met de patiënt. Er zijn ook mensen die last hebben van jeuk. Dan vraag ik: “Hebt u ooit salie geprobeerd, bijvoorbeeld saliethee?” Het hoeft niet altijd duur en gecompliceerd te zijn.’

Pijnstillend koken

Over voeding weet hij sowieso meer dan de meeste van zijn collega’s. Koken is immers een passie van Morlion. Thuis heeft hij honderden kookboeken. Soms neemt hij zijn hobby mee naar het werk. Zoals in 2019 in Spanje, toen hij tijdens een congres op het podium een lezing over ‘pijnstillend koken’ combineerde met de bereiding van een eenvoudig menu. Weliswaar geholpen door een lokale chef-kok en een enthousiaste Spaanse collega. ‘Ik heb dat sindsdien vaker gedaan. En ben nu uitgenodigd om dat volgend jaar te doen in Rome, tijdens een congres voor tandartsen.’

Het verklaart mede waarom Morlions boek een kort hoofdstuk bevat over de zogenaamde ‘blauwe zones’, regio’s in de wereld waar de mensen stokoud worden. Daarnaar zou hij nog weleens verdere research willen doen: zijn daar ook minder chronische pijnklachten? Kunnen we een ‘blauwe zone’ voor pijn creëren? ‘Misschien is dat iets voor een nieuwe editie van het boek. Daarin zou ik dan ook aandacht willen besteden aan de relatie tussen eenzaamheid en fysieke pijn bij ouderen. Recent onderzoek heeft aangetoond dat pijn, honger en eenzaamheid dezelfde hersencentra activeren.’ De verzameling van nieuwe kennis en inzichten gaat namelijk altijd door in het hoofd van Morlion. En een boek is nooit af – zelfs niet drie jaar na verschijning.

 

Bart Morlion

Beter leren leven met pijn

22.99

Wilt u dit artikel lezen?

Als abonnee kunt u dit artikel gratis lezen door in te loggen op uw account. Nog geen abonnee? Sluit nu een abonnement af.

Andere artikelen van Toine de Graaf

Hoezo Ketogeen? Deel 1

Long-covid of long-vax?

Medicatie en suppletie voor de schildklier

Terugblik op de pandemie

De werking van water; veranderende watermoleculen

Column dr. Wendy Lin; Handzenuw in de knel

Anderhalf jaar geleden kwam een man in mijn praktijk. Hij was net gepensioneerd. Zijn hele leven was hij internationaal correspondent geweest, dus hij had veel tijd achter zijn toetsenbord doorgebracht. Tuinieren was de hobby waarin hij altijd zijn rust had gevonden....

Toine de Graaf avatar

Over de auteur

Drs. Toine de Graaf is fulltime freelancejournalist, gespecialiseerd in gezondheidszorg, medische onderzwerpen en voeding. Hij schreef onder andere het boek ''De kracht van de alternatieven'' vanuit zijn interesse voor de alternatieve en complementaire geneeskunde. Je vindt dit boek in onze webshop.
Lees meer artikelen van Toine de Graaf