05-10-2009

De risico’s van vliegen

Vliegen heet de veiligste manier van reizen te zijn. Maar de straling waaraan we blootstaan door heel vaak vliegen kan schadelijk zijn.

Luchtreizen zijn een comfortabele en alom beschikbare vorm van vervoer. Dat is de reden dat zo’n miljard reizigers per jaar het luchtruim kiezen1. Toch is er steeds meer zorg over het effect op de gezondheid, vooral als men vaak vliegt en over lange afstanden – wat een steeds groter deel van de luchtreizigers doet. Naast jetlag en diepe veneuze trombose (DVT) hangt namelijk nog een aantal minder bekende aandoeningen samen met vliegen, waaronder kanker.

Verband met kanker

In een aantal onderzoeken was al een relatie gevonden tussen luchtreizen en kanker, maar deze hadden betrekking op personen die vlogen voor hun beroep. De onderzoeksresultaten waren nogal alarmerend: ze wezen unaniem in de richting van een verhoogd risico van borstkanker bij stewardessen en van huidkanker bij zowel piloten als cabinepersoneel.

Uit Japans onderzoek kwam naar voren dat onder vrouwelijk personeel veertig procent meer borstkanker voorkwam dan bij vrouwen in het algemeen. Andere studies uit Finland, IJsland, Noorwegen, Denemarken en de Verenigde Staten lieten ook een verhoogd borstkankerrisico zien bij vrouwelijk cabinepersoneel; bij degenen die vijf jaar in dit beroep werkten zelfs tot vijfmaal hoger.

Huidkanker (kwaadaardig melanoom) komt onder het cabinepersoneel twee- tot driemaal zo vaak voor als normaal en bij piloten in de burgerluchtvaart is het risico zelfs tienmaal hoger. Sommigen, vooral vliegers op internationale routes, lopen nog meer risico.

Daarnaast zijn nog veel andere vormen van kanker bij piloten ontdekt, hoewel hierover de onderzoeken minder eenduidig zijn. Uit één onderzoek bleek een significant verhoogd risico op acute myeloïde leukemie (AML, een vorm van bloedkanker), terwijl andere onderzoeken hogere cijfers voor darmkanker, hersentumor, kanker van prostaat en rectum en de ziekte van Hodgkin lieten zien.

Wat is de oorzaak van dit beroepsrisico? Volgens sommigen is het niet de baan op zich waardoor piloten en cabinepersoneel gevaar lopen maar leefstijlfactoren die ermee samenhangen. In het geval van borstkanker zou dat het voortplantingsgedrag kunnen zijn (stewardessen zijn vaak kinderloos, of krijgen pas op latere leeftijd kinderen, wat bekende risicofactoren zijn voor deze vorm van kanker).

Meer huidkanker kan samenhangen met meer blootstelling aan de zon (vliegtuigbemanning brengt meer tijd in zonnige oorden door dan anderen). In verschillende onderzoeken is met al deze factoren rekening gehouden maar bleken ze het hogere risico niet volledig te verklaren.

Kosmische straling

Een zorgwekkender verklaring hangt samen met het luchtruim zelf. Vliegtuigbemanning staat bij elke vlucht bloot aan ‘kosmische straling’, een vorm van ioniserende straling afkomstig van de zon en andere sterren. De commerciële luchtvaart vliegt immers op grote hoogten waar het stralingsniveau vele malen hoger is dan bij ons op de grond.

Een overzichtsstudie van de UK National Radiological Protection Board kwam in 1999 tot eenzelfde conclusie; daarin bleek dat nucleair werkers gemiddeld een lagere jaarlijkse dosis straling krijgen dan vliegtuigbemanning.

Kosmische straling is een onderwerp van grote zorg. De combinatie van deeltjes en elektromagnetische golven heeft genoeg energie om de celstructuur van ons lichaam aan te tasten en kan grote invloed hebben op personen die eraan blootstaan. In een recent onderzoek vond men bij piloten met jarenlange vliegervaring een verhoogde mate van chromosomale translocaties.

Dit begrip verwijst naar verplaatsing van erfelijk materiaal. Bij zo’n translocatie verplaatst een DNA-segment zich van een chromosoom naar een ander (niet overeenkomstig) chromosoom. Het wordt vaak gezien bij kanker en is een indicatie voor opgebouwde stralingsblootstelling. Per jaar dat een piloot langer vliegt neemt het risico op zo’n translocatie met zes procent toe.

Dezelfde wetenschappers die de relatie tussen AML (acute myeloïde leukemie, zie boven) en beroepspiloten vonden stuitten ook op bewijs dat kosmische straling hier de boosdoener zou zijn. Zij vonden chromosoomschade bij 57% van het vluchtpersoneel met AML of myelodysplasie (een beenmergafwijking die een voorstadium is van leukemie); bij grondpersoneel kwam dit maar bij 11% voor. Zij concludeerden dat de chromosoomafwijkingen bij myelodysplasie en AML konden wijzen op ‘vroegere blootstelling aan ioniserende straling’.

Diverse studies ondersteunen de gedachte van kosmische straling als oorzaak van het toegenomen risico van kanker bij vliegtuigpersoneel. In een onderzoek uit Noorwegen bleek een statistisch relevante dosis/respons-relatie tussen de (opgebouwde) hoeveelheid straling en kwaadaardig melanoom. Bovendien concludeerde de International Agency for Research on Cancer (IARC) dat er voldoende bewijs is dat neutronen – die dertig tot zestig procent van de kosmische straling vormen – kankerverwekkend zijn bij mensen.

Het onderzoek tot dusver is echter niet afdoende. Een groot aantal factoren zoals onregelmatig werk en veelvuldige verstoring van het dag/nacht-ritme (jet lag) speelt namelijk ook een rol.

Wilt u dit artikel lezen?

Als abonnee kunt u dit artikel gratis lezen door in te loggen op uw account. Nog geen abonnee? Sluit nu een abonnement af.

Andere archief artikelen

Uitgelezen; Wie ben ik als niemand kijkt

Liesbeth Woertman onderzoekt in dit boek het leven van vrouwen in vooral de derde levensfase (na de pensionering) en de laatste vierde levensfase (vanaf ongeveer 75 jaar). Wat betekent het voor hen om een ouder lichaam te hebben in een tijd van geseksualiseerde,...

Basisrecept voor elke dag

Heb jij dat ook aan het begin van een nieuw jaar? Ik sta altijd een beetje te trappelen van ongeduld. Wat zal het nieuwe jaar aan bijzondere ontmoetingen en ontwikkelingen met zich meebrengen? Voor wat voor uitdagingen komen we te staan? Hoe zullen de seizoenen...

Innerlijke reis; ik blijf me verwonderen

Een tante gaf Kor Koetje een boek uit de boedel van een boer, en dat bracht hem in zijn tienerjaren op het pad van de natuurgeneeskunde. Het was Homeopathie in de praktijk van dr. J. Voorhoeve uit de jaren 20 van de vorige eeuw. Koetjes’ schoonzus was zijn eerste...

Boezemfibrileren vaak niet opgemerkt

Atriumfibrilleren, of boezemfibrilleren, is een veelvoorkomende volksziekte bij mensen op hogere leeftijd. Het wordt niet altijd opgemerkt door de arts of de patiënt. Boezemfibrilleren is goed behandelbaar, maar onbeschermd is er een sterk verhoogde kans op...